Rəqəmsal dünyada "əsl müəllim" olmaq: Təcrübəli pedaqoqlar nə məsləhət görürlər?

Bu gün elm və təhsil naziri Emin Əmrullayev təhsil sahəsində uzun illər xidmət etmiş qabaqcıl təhsil işçiləri, Əməkdar müəllimlər və təqaüddə olan məktəb direktorları ilə görüşüb. Görüşün əsas məqsədi təhsilin mövcud vəziyyətini müzakirə etmək, illərini bu sahəyə vermiş peşəkarların təcrübələrindən faydalanmaq və gələcək hədəflər ətrafında fikir mübadiləsi aparmaqdan ibarət olub.

Rəsmi protokollardan uzaq, səmimi bir mühitdə keçən görüşdə hələ də sönməyən maarifçilik eşqini daşıyan qocaman pedaqoqlarla həmsöhbət olub onların təhsildə baş verən yeniliklərə baxışını öyrəndik.

“Əgər şagirdin qarşısında aciz deyilsənsə, sən yaxşı müəllimsən”

Görüşün ən maraqlı simalarından biri Lənkərandan gəlmiş, ömrünün böyük hissəsini təhsilə və məktəb idarəçiliyinə həsr etmiş Yeganə Əsgərova idi. 1979-cu ildən pedaqoji fəaliyyətə başlayan, həm fizika, həm də texnologiya fənlərini tədris edən Yeganə müəllim 1990-cı ildən 2022-ci ilə qədər - düz 32 il Lənkəran şəhər 4 nömrəli tam orta məktəbə rəhbərlik edib. Vaxtilə 2700 şagirdin təhsil aldığı nəhəng bir təhsil ocağını idarə etməyin məsuliyyəti onun hər cümləsindən hiss olunur.

Yeganə Əsgərova yaxşı müəllim olmağın formulunu çox sadə bir dillə ifadə edir: “Yaxşı müəllim, ən əsası, təmkinli və səbirli olmalıdır. Savad, əlbəttə, öz yerində, amma əgər şagirdin qarşısında aciz deyilsənsə, sən yaxşı müəllimsən. Gənc həmkarlarıma nəsihətim odur ki, özlərini müəyyən bir çərçivədə saxlasınlar: mən yaradıcı insanam, amma qarşımdakı da mənim həmkarımdır, sabahın vətəndaşıdır”.

Şagirdlərlə ünsiyyət mövzusuna toxunarkən o, sevginin hər bir kilidi açan açar olduğunu vurğulayır. Yeganə xanım hesab edir ki, şagird şıltaq da ola bilər, ərköyün də, lakin müəllimin borcu o “çətin” uşaqla dil tapmaqdır. O, “müəllim gərək dəcəl uşağı da irəli çəksin, ona layihə versin, iş tapşırıb özünəinamını bərpa etsin”, – deyərək pedaqoji ustalığın incəliyini bölüşür.

Müasir dövrün şagirdlərini “emansipasiya olunmuş uşaqlar” kimi xarakterizə edən təcrübəli direktor bugünkü müəllimin texnologiyadan, elektron sistemlərdən və kompüterdən başı çıxan yeni nəsillə mütləq ortaq dil tapmalı olduğunu qeyd edir.
Onun rəhbərlik etdiyi dövrün məzunları bu gün Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında mühüm rol oynayırlar. Milli Məclisin deputatları Fariz İsmayılov və Nigar Məmmədova kimi tanınmış simaların onun şagirdi olması Yeganə müəllimə üçün ən böyük mükafatdır. Lakin dövlət də onun əməyini qiymətsiz qoymayıb: “Tərəqqi” medalı və “Əməkdar müəllim” fəxri adı onun keçdiyi şərəfli yolun rəsmi təsdiqidir.

Hazırda təqaüddə olsa da, Yeganə müəllim hələ də məktəbdən qopmayıb: “Pensiyada olmağıma baxmayaraq, məktəblə maraqlanıram. Məndən məsləhət istəyirlər, çağırırlar, nəsə öyrənmək istəyirlər. Nəyi bacarırıqsa, onu da öyrədirik”.

“Sinfə daxil olan kəs “müəllim” sözünün daşıdığı o böyük mənanı dərk etməlidir”

Görüşdə iştirak edən digər qonaq isə pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, Əməkdar müəllim Məhbubə Məmmədova idi. Karyerasına 1979-cu ildə müəllim kimi başlayan M.Məmmədova sonralar İ.Hacıyev adına “Tərəqqi” texniki-humanitar liseyinin direktoru, daha sonra isə ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin tədris işləri üzrə direktor müavini kimi məsul vəzifələrdə çalışıb. Filologiya üzrə təhsil alan mühasibimizin pedaqogika elminə olan sevgisi onu bu sahədə dissertasiya müdafiə etməyə və ADPU-nun kafedrasında gənc kadrlar yetişdirməyə sövq edib.

Məhbubə xanımla söhbətimizdə əsas diqqət mərkəzində dayanan məsələ müasir dövrün ən ağrılı yerlərindən biri – müəllim-şagird-valideyn münasibətləri idi. O, bu problemin həllini, ilk növbədə, müəllimin şəxsiyyətində görür: “Sinfə daxil olan hər bir kəs “müəllim” sözünün daşıdığı o böyük mənanı dərk etməlidir. Müəllim özü o qədər mükəmməl olmalıdır ki, bütün zəruri kompetensiyalara sahiblənsin. Qarşısındakı hər bir şagirdi fərdi xüsusiyyətinə görə anlamalı, onu düzgün istiqamətə yönəltməyi bacarmalıdır”.

Onun fikrincə, qlobal dünyada yaşanan ünsiyyət problemlərini yalnız müəllimin üzərinə yıxmaq olmaz. Məhbubə müəllim qeyd edir ki, müəllimlə yanaşı, valideynin də şagird üzərində birgə fəaliyyəti olmalıdır.

Məhbubə müəllimin fəaliyyəti təkcə ölkə hüdudları ilə məhdudlaşmayıb. O, Yaponiya, Fransa və Baltikyanı ölkələrin təhsil sistemlərini yerindəcə araşdırıb. Xaricdə topladığı bu zəngin təcrübəni ölkəmizə gətirməyi özünə borc bilən pedaqoq rəhbərlik etdiyi liseydə də müasir metodları tətbiq etməyə nail olub.

Onun fəaliyyəti dövlət tərəfindən də yüksək qiymətləndirilib: Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə verilən Əməkdar müəllim adı və ADPU-nun 100 illik yubiley medalı bu zəhmətin bəhrəsidir. Lakin onun üçün ən böyük qürur mənbəyi yetişdirdiyi istedadlı məzunların bu gün cəmiyyətin müxtəlif sahələrində uğurla fəaliyyət göstərməsidir.

“Əgər daxilən müəllim deyilsənsə, millətin gələcəyini yetişdirdiyini dərk etməyəcəksən”

Görüşün daha bir təcrübəli siması, hazırda Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin (ADMİU) baş müəllimi olan, Əməkdar müəllim Ceyran Quliyeva idi. 30 ilə yaxın müddətdə Bakı şəhərinin ən tanınmış məktəblərinə rəhbərlik edən Ceyran xanım bu gün orta təhsilin fəlsəfəsində baş verən köklü dəyişiklikləri peşəkar bir dəqiqliklə analiz edir.

Ceyran müəllim sovet təhsil modeli ilə müasir yanaşmanın fərqini "əzbərçilikdən yaradıcılığa keçid" kimi xarakterizə edir: “Müasir təhsilimizin başlıca məqsədi bilikyönümlü modeldən biliklərin bacarıq və vərdişlərə çevrilməsinə keçiddir. Bu, sadəcə bir ifadə deyil, arxasında böyük bir hikmət dayanır. Əgər şagird əldə etdiyi biliyi gələcəkdə sevdiyi sahədə tətbiq edə bilmirsə, o bilik məntiqi yaddaşda deyil, sadəcə quru əzbərçilik kimi qalacaq”.

“Sabahın alimləri” kimi layihələri yüksək qiymətləndirən Ceyran müəllim hesab edir ki, bu təşəbbüslərin əsas qayəsi gənclərin yaradıcılığını ölkə iqtisadiyyatının inkişafına yönəltməkdir. Lakin o, bir məqamı xüsusi vurğulayır: şagirdin marağı nə qədər çox olsa da, müəllimin peşəkarlığı və o marağı bacarığa çevirmə qabiliyyəti həlledici faktordur.

Müəllimliyin müqəddəsliyindən danışarkən o, bu peşəni həkimlərin “Hippokrat andı” ilə müqayisə edir: “Müəllimlik yalnız and içməklə bitmir. Bu, insan tərəfindən qəlbən yaşanmalı olan bir ömürdür. Əgər sən daxilən müəllim deyilsənsə, millətin gələcəyini yetişdirdiyini dərk etməyəcəksən”.

Ceyran müəllimin fikrincə, müasir müəllim yalnız düsturları və qaydaları öyrədən şəxs deyil, həm də gənclərə milli-mənəvi dəyərləri, etik normaları aşılayan bir mənəviyyat memarıdır. Onun ən böyük arzusu isə hər bir valideynin öz övladını məktəbə tam etibarla, “qarşısında əsl müəllim dayanıb” əminliyi ilə göndərməsidir.

“Müəllim dərsi elə qurmalıdır ki, şagirdi virtual dünyadan daha çox maraqlandırsın”

Növbəti müsahibimiz isə 21 il məktəb direktoru, daha sonra isə Elm və Təhsil Nazirliyində Keyfiyyət təminatı sektorunun müdiri vəzifəsində çalışmış Almaz Əsgərova oldu. Almaz müəllim təhsilə tədqiqatçı və strateq gözü ilə baxaraq klassik təhsilin müasir texnoloji inkişafla üz-üzə qaldığı “mürəkkəb dövrü” təsvir etdi.

Onun fikrincə, bu gün məktəbin ən böyük problemi nə müəllim, nə də şagirddir: əsas məsələ təhsilin məzmununun zamanın sürətinə çatmamasıdır: “Bu gün məktəbə gələn altı yaşlı uşaq artıq müəyyən mənada “hazır” gəlir. Müəllimin izahından çox, evdəki kompüter və əlindəki texnologiya onun diqqətini çəkir. Əgər şagird istədiyi məlumatı bircə düyməyə basmaqla əldə edə bilirsə, deməli, müəllim dərsi elə qurmalıdır ki, uşağı o virtual dünyadan daha çox maraqlandıra bilsin”.

A.Əsgərova qeyd edir ki, rəqəmsal bacarıqların öyrədilməsi hələ uşağın biliyə marağını artırmaq demək deyil. O, problemin həllini düşüncə tərzinin dəyişməsində görür: “Süni zəkanın təhsilə daxil olduğu bir dövrdə biz öz yolumuzu tapmaq üçün köklü dəyişikliklərdən, ilk növbədə isə uşağın psixologiyasını anlamaqdan başlamalıyıq”.

Bu müsahiblərimizin bir ortaq mesajı var: texnologiya nə qədər inkişaf etsə də, “müəllim” amili həmişə mərkəzdə qalacaq. Lakin bu mərkəzdə qalmaq üçün müəllim həm sevməyi, həm öyrətməyi, həm də zamanla yarışmağı bacarmalıdır.