Rəqəmsallaşma və süni intellekt dövründə təhsildə qiymətləndirmə məsələləri

Son günlər Azərbaycanda Dövlət İmtahan Mərkəzi tərəfindən keçirilən orta məktəb məzuniyyət imtahanları ilə bağlı geniş müzakirələr aparılır. Müəllimlər, valideynlər və şagirdlər qiymətləndirmə prinsipləri və ümumilikdə imtahanların təhsil sistemində tutduğu yer haqqında müxtəlif fikirlər səsləndirirlər. Bu müzakirələr əslində yalnız konkret bir imtahanın nəticələri ilə bağlı deyil. Daha geniş mənada bu debat müasir dövrdə təhsildə nəyi və necə ölçdüyümüz sualını gündəmə gətirir.

Tarixən imtahanlar təhsil sisteminin əsas qiymətləndirmə vasitələrindən biri olmuşdur. Lakin son illərdə dünyada qiymətləndirmə modelləri dəyişməyə başlayıb. Bu dəyişimin əsas səbəblərindən biri rəqəmsal texnologiyaların və xüsusilə süni intellektin sürətli inkişafıdır.

Dünyada qiymətləndirmə yanaşmaları necə dəyişir?

Bir çox ölkələr təhsil sistemində qiymətləndirmə mexanizmlərini yenidən nəzərdən keçirir. Məsələn, Finlandiyada məktəb həyatının böyük hissəsində standartlaşdırılmış imtahanlardan istifadə olunmur. Şagirdlərin qiymətləndirilməsi əsasən müəllimlərin davamlı müşahidəsi, layihə fəaliyyəti və uzunmüddətli öyrənmə prosesinin nəticələri əsasında aparılır. Bu yanaşma şagirdlərin yalnız biliklərini deyil, həm də yaradıcılıq və problem həll etmə bacarıqlarını inkişaf etdirməyə yönəlib.

Sinqapur təhsil sistemi isə daha balanslı model tətbiq edir. Bu ölkədə imtahanlar mövcud olsa da, son illərdə “Learn for Life” konsepsiyası çərçivəsində layihə əsaslı öyrənmə və tətbiqi bacarıqların qiymətləndirilməsinə daha çox diqqət yetirilir. Kanada və Avstraliya kimi ölkələrdə isə məktəbdaxili qiymətləndirmə ilə milli səviyyəli qiymətləndirmə mexanizmləri paralel şəkildə istifadə olunur. Bu yanaşma həm şagirdlərin fərdi inkişafını izləməyə, həm də ümumi təhsil keyfiyyətini qiymətləndirməyə imkan yaradır.
Rəqəmsal texnologiyaların təhsilə inteqrasiyası sahəsində Estoniya tez-tez nümunə kimi göstərilir. Bu ölkədə elektron platformalar vasitəsilə şagirdlərin öyrənmə prosesinə dair məlumatlar toplanır və müəllimlərə təqdim olunur. Bu məlumatlar müəllimlərə şagirdlərin hansı mövzularda çətinlik çəkdiyini daha aydın görməyə kömək edir və tədris prosesini daha məqsədyönlü şəkildə təşkil etməyə imkan yaradır.

Bu nümunələr göstərir ki, müasir təhsil sistemlərində imtahanlar tamamilə aradan qaldırılmır, lakin onların rolu daha geniş qiymətləndirmə sisteminin bir hissəsinə çevrilir.

Süni intellekt təhsildə yeni imkanlar və yeni problemlər

Süni intellekt texnologiyaları təhsildə həm yeni imkanlar yaradır, həm də mövcud tədris və qiymətləndirmə yanaşmaları qarşısında yeni problemlər və çağırışlar meydana gətirir. Müasir rəqəmsal platformalar şagirdlərin öyrənmə tempini analiz etməyə, onların fərdi inkişaf trayektoriyalarını müəyyənləşdirməyə və müəllimlərə geniş analitik məlumat təqdim etməyə imkan verir. Bu isə müəllimlərin şagirdlərin fərdi xüsusiyyətlərini daha yaxşı nəzərə almasına və tədris prosesini daha məqsədyönlü şəkildə təşkil etməsinə kömək edir.

Bununla yanaşı, süni intellektin təhsildə tətbiqi müəyyən riskləri də gündəmə gətirir. Bəzi hallarda şagird və tələbələrin hazır cavablardan istifadə etməsi öyrənmə prosesinin səthi xarakter alması ehtimalını artırır. Halbuki öyrənmənin mahiyyəti yalnız məlumat əldə etməkdən ibarət deyil; əsas məsələ həmin məlumat üzərində düşünmək, müxtəlif mənbələri müqayisə etmək, suallar vermək və müstəqil nəticələr çıxarmaq bacarığının formalaşmasıdır. Əgər bu intellektual fəaliyyətlərin mühüm hissəsi süni intellekt alətlərinə həvalə olunarsa, şagird və tələbələrin analitik düşünmə və müstəqil mühakimə bacarıqları zəifləyə bilər. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə düşünmə vərdişlərinin tədricən zəifləməsi və təhsilin daha çox hazır informasiyanın passiv qəbulu formasına çevrilməsi təhlükəsini yarada bilər.

Süni intellekt dövründə təhsilin əsas vəzifəsi

Süni intellekt dövründə informasiya demək olar ki, hər yerdə mövcuddur və ona çıxış əvvəlki dövrlərlə müqayisədə xeyli asanlaşıb. Bu vəziyyət təhsilin mahiyyəti haqqında düşünməyə vadar edir.

Bu kontekstdə təhsilin əsas məqsədi yalnız məlumatın ötürülməsi deyil. Daha vacib olan şagirdlərdə düşünmə, analiz etmə və əldə olunan bilikləri müxtəlif situasiyalarda tətbiq etmə bacarıqlarının formalaşdırılmasıdır. Başqa sözlə, müasir təhsil sisteminin əsas vəzifəsi məlumatı əzbərlətmək deyil, düşünməyi öyrətməkdir.

Məhz bu səbəbdən rəqəmsallaşma və süni intellekt dövründə qiymətləndirmə modellərinin də tədricən dəyişməsi qaçılmaz görünür. Təhsildə yalnız yekun imtahanlara əsaslanan yanaşmanın yanında məktəbdaxili qiymətləndirmənin gücləndirilməsi, layihə və problem həll etmə əsaslı öyrənmə metodlarının genişləndirilməsi, həmçinin müəllimlərin rəqəmsal və analitik bacarıqlarının inkişafı getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır.

Belə yanaşma təhsilin yalnız seçim mexanizmi kimi deyil, həm də düşünən və yaradıcı insan formalaşdıran bir sosial institut kimi inkişafına töhfə verə bilər. Süni intellekt dövründə əsas məsələ texnologiyanın özünü deyil, onun təhsilin keyfiyyətini və insan düşüncəsini inkişaf etdirən şəkildə necə istifadə olunacağını müəyyən etməkdir.