Bu mətni kim yazıb: insan, yoxsa süni intellekt? —Mütəxəssis rəyləri

Süni intellektin mətn yaratma imkanlarının sürətlə genişlənməsi media, nəşriyyat və akademik mühitdə yeni suallar doğurur. Xüsusilə süni intellektlə hazırlanmış yazıların insan əməyindən necə fərqləndiyi, bu mətnlərin plagiat hesab edilib-edilməməsi və müəlliflik məsuliyyətinin kimə aid olduğu məsələləri aktuallığını artırır. 
Bəs süni intellektlə yazılmış mətnləri üslub və digər xüsusiyyətlərinə görə insan qələmindən ayırd etmək mümkündürmü və belə məqalələrə görə məsuliyyət kimin üzərinə düşür?

Nəşriyyat təcrübəsi: Süni intellektin etdiyi tərcümələrdə məntiqi uyğunsuzluq və cümlə qüsurları olur

Tanınmış nəşriyyatlardan birinin baş direktoru, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Nərgiz Cabbarlı bildirib ki, onlara adətən müəllifi bəlli olmayan və ya yeni imza ilə daxil olan mətnlər nadir hallarda daxil olur: “Belə hallar olduqda isə mən mətnin müəllifini dərhal öz dəftərimdə qeyd edirəm və ekspertizadan keçirirəm. Bizim təcrübədə belə bir hal olub: süni intellektlə tərcümə edilmiş bir mətn göndərmişdilər. Ona baxan kimi bəlli oldu ki, bu, insan işi deyil. Çünki təcrübədən, cümlə quruluşundan, yazı üslubundan aydın sezilirdi. Ümumiyyətlə, süni intellektlə edilmiş tərcümələrdə tez-tez məntiqi uyğunsuzluqlar və cümlə qüsurları olur. Məzmunla uyğun gəlməyən tərcümə parçaları da olur. Bunu da elə üzə çıxarmışdıq”.

O qeyd edib ki, plagiat daha çox elmi sahədə olur: “Bizim sahədə bu, hələ ki, rast gəlinmir. Məsələn, musiqidə və ya animasiyada bəzən süni intellektlə hazırlanan nümunələr olur. Onlara da baxan kimi bilinir ki, bu, insan tərəfindən hazırlanmayıb. Çünki orada üslub və texnika məsələləri var və mütəxəssis bunu dərhal anlayır. Bəlkə adi oxucu və ya tələbə fərq etməz, amma peşəkar dərhal anlayır ki, bu, süni intellekt məhsuludur, insan işi deyil”.

”Süni intellekt dili insan kimi “düşünərək” deyil, statistik və semantik uyğunluqlar əsasında qurur”

Məsələ ilə bağlı AMEA-nın vitse-prezidenti, İnformasiya Texnologiyaları İnstitutunun baş direktoru akademik Rasim Əliquliyev “Azərbaycan müəllimi”nə açıqlamasında bildirib ki, bu gün “süni intellekt” dedikdə, əsasən böyük dil modelləri və dərin öyrənmə texnologiyaları nəzərdə tutulur. Bu sistemlər transformer texnologiyası üzərində qurulub və internetdə mövcud olan çox böyük həcmdə mətnləri analiz edərək öyrənir: “Süni intellekt dili insan kimi “düşünərək” deyil, statistik və semantik uyğunluqlar əsasında qurur. Süni intellekt mətn yaradarkən dilin daxili qaydalarına əməl edir, lakin dilin arxasında duran şəxsi təcrübə, fərdi yaddaş, şəxsi üslub ona xas deyil. İnsan yazısında isə müəllifin kimliyi – onun peşəsi, bilik bazası, dünyagörüşü, istifadə etdiyi terminlər, cümlə quruluşu və ifadə tərzi mətndə aydın şəkildə hiss olunur. Məsələn, riyaziyyatçı, fizik, jurnalist və ya ədəbiyyatçının yazı üslubu bir-birindən fərqlənir. İnsan yazısında fərdilik yüksək olur: müəllifin istifadə etdiyi sözlər, metaforalar, emosiyanın idarə olunması, mövzuya yanaşma tərzi onun kimliyini açıq şəkildə göstərir. Süni intellekt isə adətən ümumiləşdirilmiş və neytral dilə üstünlük verir”.

Alim qeyd edib ki, insan tərəfindən yazılan mətnlərdə bəzən dialekt, mədəni kontekst, yerli ifadələr və dilə xas incəliklər olur. Süni intellekt isə əksər hallarda bu kimi xüsusiyyətləri ya düzgün ayırd edə bilmir, ya da səhv kontekstdə istifadə edir. Bu da oxucu üçün bir siqnal rolunu oynaya bilər.

Süni intellekt vasitəsilə yazılmış mətnlərin müəyyən edilməsi yolları

Akademik vurğulayıb ki, süni intellektlə yazılmış mətnləri müəyyən etməyin bir neçə yolu var: “Birinci yol müəllifi tanımaqdır. Əgər mətnin müəllifi əvvəlcədən tanınırsa, onun əvvəlki yazıları, üslubu və bilik səviyyəsi ilə yeni təqdim olunan mətn müqayisə edilir. Uyğunsuzluq varsa, şübhə yaranır. İkinci yol test üsuludur. Mətn əsasında müəllifə spesifik suallar verilir. Əgər həmin şəxs mətndə yazılanları lazımi səviyyədə izah edə bilmirsə, bu, mətnin onun tərəfindən yazılmadığını göstərə bilər.     
Üçüncü yol kompüter analizidir. Bu zaman müəllifin əvvəlki yazıları sistemə yüklənir, onun dil xüsusiyyətləri (terminlər, cümlə quruluşu və s.) çıxarılır və süni intellekt tərəfindən yaradılmış mətnlə müqayisə olunur. Əgər bu xüsusiyyətlər üst-üstə düşmürsə, plagiatlığa yol verildiyi ehtimal olunur.
Ümumiyyətlə, süni intellektlə yazılmış mətnlər tamamilə aşkarlanmaz deyil. Xüsusilə peşəkar mühitdə, akademik və media sahəsində üslub analizi, testləşdirmə və texniki müqayisə üsulları vasitəsilə mətnin mənşəyi böyük ehtimalla müəyyən edilə bilir. Bu da süni intellektdən istifadənin şəffaf və etik çərçivədə aparılmasının vacibliyini göstərir”.

Aakdemik bildirib ki, hazırda süni intellekt tərəfindən yaradılan mətnlərin müəyyən edilməsi artıq yalnız nəzəri məsələ deyil və müasir antiplagiat proqramları bu istiqamətdə geniş tətbiq olunur: “Bu alətlər təkcə mətnin başqa mənbədən köçürülüb-köçürülmədiyini yox, həm də onun kimə məxsus ola biləcəyini, yəni insan tərəfindən, yoxsa generativ süni intellekt vasitəsilə yaradıldığını təhlil edir. Proqramlar dilin statistik quruluşunu, cümlələrin sintaktik modellərini, sözlərin istifadəsindəki ardıcıllığı və semantik uyğunluğu analiz edərək mətnin mənşəyi barədə nəticə çıxarır.
Bu mövzu artıq beynəlxalq müstəvidə müzakirə olunur, Ümumdünya Əqli Mülkiyyət Təşkilatı (WIPO) tərəfindən araşdırılır. Yeri gəlmişkən, bu yaxınlarda Azərbaycanda bu məsələ ilə bağlı “İntellektual Mülkiyyət və Süni İntellekt” adlı konfrans keçirilib. Mən də həmin tədbirdə iştirak etmişdim. Bu kimi məsələlər orada geniş müzakirə olundu.
Süni intellektlə bağlı əsas məsələ odur ki, bu məhsulu hansısa bir proqram özü yaratmır – onun arxasında bir insan dayanır. İnsan sual verir, süni intellekt cavab yaradır. Sualı sən verdinsə, deməli, o məhsulun yaradılmasında sənin iştirakın var”.

”Süni intellektin yaratdığı mətnlərdə əsas məsuliyyət onu yaradan, idarə edən və istifadə edən insanın üzərində qalır”

AMEA-nın vitse-prezidenti onu da bildirib ki, generativ süni intellekt müstəqil subyekt deyil və özbaşına qərar qəbul edib mətn yaratmır. Süni intellekt yalnız insan tərəfindən verilən tapşırıq, sual və istiqamət əsasında nəticə ortaya qoyur: “Bu səbəbdən də hazırkı yanaşmaya görə, süni intellektin yaratdığı mətnlərdə əsas məsuliyyət onu yaradan, idarə edən və istifadə edən insanın üzərində qalır. Hüquqi mexanizmlər hələ tam formalaşmasa da, beynəlxalq səviyyədə qəbul edilən mövqe ondan ibarətdir ki, maşın müəllif sayılmır. Gələcəkdə bu problemi həll etmək üçün süni intellekt sistemlərinin yaratdığı mətnlərə rəqəmsal izlər və texniki identifikatorların əlavə olunması planlaşdırılır. Bu zaman hansı mətnin hansı sistem vasitəsilə, hansı tarixdə və hansı şərtlər altında yaradıldığı müəyyən edilə biləcək. Bu kimi mexanizmlər media, akademik mühit və hüquqi proseslər üçün mühüm rol oynaya bilər”.