Təhsildə generativ süni intellektdən necə səmərəli istifadə etmək olar? – Andreas Şleyxer

Generativ süni intellekt (GenAI) alətləri şagirdləri öyrənməyə həvəsləndirirmi? İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının təqdim etdiyi rəqəmsal təhsilin yeni icmalında (Digital Education Outlook 2026) qeyd olunur ki, təhsil üçün hazırlanmış GenAI alətləri öyrənməni effektiv şəkildə dəstəkləyə bilər. GenAI-nin qeyri-təhsil alətləri də müəllimlər şagirdlərin bu alətlərdən istifadəsinə nəzarət etdikdə və istiqamətləndirdikdə öyrənməyə dəstək ola bilər.

“Azərbaycan müəllimi” xəbər verir ki, yeni hesabatı şərh edən İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) Təhsil və bacarıqlar departamentinin baş direktoru Andreas Şleyxer qeyd edir ki, generativ süni intellekt (GenAI) çox qısa müddət ərzində bütün dünyada geniş şəkildə yayılıb. Məktəb mühitlərində şagirdlər artıq ev tapşırıqları üçün çatbotlara müraciət edir, müəllimlər isə dərs planları hazırlamaq üçün tətbiqlərdən istifadə edirlər. Bu inqilab olduqca qısa zaman kəsiyində baş verib: "ChatGPT" yalnız 2022-ci ilin sonlarında istifadəyə verilib. Lakin texnologiyanın potensialı onun sürətlə yayılmasına təkan verib.

Təhsil texnologiyasının əvvəlki dalğalarından fərqli olaraq, GenAI-nin böyük hissəsi internet bağlantısı olan hər kəs üçün pulsuz və əlçatandır. İstifadəçi təcrübəsi intuitivdir, əvvəlcədən təlim və ya proqramlaşdırma bacarıqları tələb etmir. Texnologiyanın çoxşaxəliliyi isə ona imkan verir ki, esse yazmaqdan tutmuş öyrənmə təcrübələrinin yaradılmasına qədər geniş bir tapşırıq spektrini saniyələr içində dəstəkləsin.

GenAI öyrənməni dəstəkləyə bilər

GenAI-nin imkanlarını nəzərə alsaq, onun təhsil mühitlərində sürətlə mənimsənilməsi təəccüblü deyil. OECD-nin Digital Education Outlook 2026 hesabatında GenAI ilə bağlı bir çox imkanların olduğu, eyni zamanda müəyyən risklərin də mövcud olduğu vurğulanır. GenAI alətləri aydın tədris məqsədləri ilə yönləndirildikdə və ya xüsusi olaraq təhsil üçün dizayn edildikdə öyrənməni dəstəkləyə bilər. Lakin süni intellekt öyrənmə üçün vacib olan məhsuldar çətinliyi aradan qaldırdıqda, şagirdlər tapşırıqları daha tez yerinə yetirib dərhal daha yaxşı nəticələr əldə edə bilərlər, amma onların anlayışı daha az dərin şəkildə möhkəmlənə bilər. Bu isə idrak dözümlülüyünü, dərin oxunuşu, uzunmüddətli diqqəti və səbrkarlığı zəiflədə bilər. Aydın pedaqoji məqsəd olmadan GenAI tədqiqatçıların “metakognitiv tənbəllik” və marağın azalması adlandırdığı vəziyyəti yarada bilər.

Hesabat, həmçinin, təhsil üçün xüsusi hazırlanmış olmayan GenAI alətlərinin öyrənmə baxımından məhdudiyyətlərini də üzə çıxarır. Məsələn, bir neçə tədqiqat göstərir ki, ümumi təyinatlı GenAI alətlərindən istifadə edən tələbələr cavablarının keyfiyyətini, bu alətlərə çıxışı olmayanlarla müqayisədə, yaxşılaşdırıblar. Lakin imtahan nəticələri bu yaxşılaşmanı əks etdirməyib və hətta daha zəif olub.

Bunun əksinə olaraq, ümumi təyinatlı GenAI alətlərindən pedaqoji məqsədlərlə istifadə müəyyən hallarda işlək olsa da, öyrənmə üçün xüsusi olaraq hazırlanmış ixtisaslaşmış GenAI alətləri daha ümidverici görünür. Bu alətlər aydın pedaqoji niyyətlə dizayn edilir və insanların bilik və bacarıqları necə əldə etdiyinə dair elmi əsaslara söykənir. Qiymətləndirmələr göstərir ki, bu cür alətlər tez-tez daha yaxşı öyrənmə nəticələrinə gətirib çıxara bilir. Məsələn, yaradıcı və ya əməkdaşlığa əsaslanan öyrənmə tərəfdaşı, yaxud virtual tədqiqat köməkçisi kimi istifadə edildikdə.

GenAI şagirdlərin problem həll etmə imkanlarını artıra bilər

İlkin sınaqlar göstərir ki, GenAI ilə dəstəklənən repetitor köməkçiləri insan repetitorların şagirdlərə problemlərin həllində kömək etmək imkanlarını artıra bilər. Bir tədqiqata görə, GenAI ilə dəstəklənən az təcrübəli repetitorlar daha yaxşı repetitorluq strategiyalarından istifadə etmiş və şagirdlərin riyaziyyat mövzularını mənimsəmə səviyyəsində əhəmiyyətli irəliləyiş müşahidə olunmuşdur. Tədqiqatçılar, həmçinin, yeni müəllimlərə simulyasiya olunmuş şagirdlərlə dərs keçməyi məşq etməyə imkan verən interaktiv çat əsaslı müəllim hazırlığı alətinin müəllimlərin hazırlıq səviyyəsini və özünə inamını artırdığını müəyyən ediblər. Bu tədqiqatlar ümidverici nəticələr göstərsə də, onların müxtəlif təhsil mühitlərində real effektivliyini qiymətləndirmək üçün gələcək araşdırmalara ehtiyac var.

GenAI təhsildəki bütün problemləri həll edəcək sehrli bir vasitə deyil

Andreas Şleyxer qeyd edir ki, gələcəyə baxdıqda aydın olur ki, GenAI təhsildəki bütün problemləri həll edəcək sehrli bir vasitə deyil. O, həm yaxşı, həm də zəif pedaqogikanın təsirini gücləndirə bilər. Hökumətlər GenAI-nin məqsədli şəkildə, öyrənməni zənginləşdirmək üçün istifadə olunmasını, idrak səylərini əvəz etməməsini və müəllimin peşəkar mühakiməsini zəiflətməməsini təmin etməlidirlər. Təhsil sistemləri müəllimlər və şagirdlərlə birgə yaradılmış, tədris və öyrənməni gücləndirmək üçün açıq şəkildə dizayn edilmiş və ciddi sınaqlardan keçirilmiş alətləri dəstəkləməyə üstünlük verməlidir. Bu yolla hökumətlər GenAI-nin bütün dünyada müəllim və şagirdləri dəstəkləməsini və gələcək əmək bazarında və ümumilikdə həyatda uğur üçün vacib olacaq əsas GenAI savadlılığı bacarıqlarını öyrənənlərə qazandırmasını təmin edə bilərlər.

Qeyd edək ki, OECD-nin yeni rəqəmsal təhsil icmalı, beynəlxalq tədqiqatçıların GenAI-nin necə istifadə olunduğuna dair son araşdırmalarını, eləcə də onun tədris metodları və onun nəticələrinə, birgə öyrənməyə, yaradıcılığa, tədris təcrübəsinə təsirini əks etdirir.