Azərbaycan ali təhsilində kurikulumların yenidən dizaynı və əmək bazarı uyğunluğu problemləri

Azərbaycan ali təhsil sistemi son illərdə mühüm struktur dəyişiklikləri ilə üzləşir. Yeni ixtisaslar açılır, beynəlxalq əməkdaşlıqlar genişlənir, rəqəmsallaşma sürətlənir. Lakin əsas sual dəyişməz qalır: universitetlər əmək bazarının və iqtisadiyyatın real ehtiyaclarına cavab verən məzunlar yetişdirə bilirmi? Əgər ölkəmizdəki universitetlərdən məzun olan bir tələbə məzun olduqdan sonra nə üçün təlim və ya kurslara müraciət edir? Məzun və ya tələbənin bu kurslardan aldığı sertifikat ali təhsil diplomuna necə alternativ ola bilir? Bu sualın cavabı bizi birbaşa kurikulum məsələsinə gətirib çıxarır. Çünki ali təhsilin keyfiyyəti auditoriyada deyilən mühazirədən daha çox, həmin təhsilin necə dizayn edilməsindən asılıdır. Məhz bu baxımdan kurikulumların yenidən düşünülməsi artıq seçim deyil, zərurətdir.

Diplomlu işsizlər paradoksu

Son illərdə tez-tez rast gəlinən bir paradoks var: diplom var, amma uyğun iş yoxdur. İşəgötürənlər “təcrübəli kadr” axtarır, məzunlar isə “imkan verilmədiyini” bildirirlər. Bu sadəcə məsələnin görünən tərəfi və ya ortadakı nəticəsidir. Problemin kökü isə çox vaxt fərdin bacarığında deyil, sistemin quruluşundadır.

Əgər kurikulum əsasən nəzəri bilik ötürməyə yönəlibsə, amma praktik bacarıq və kompetensiya formalaşdırmırsa, nəticədə əmək bazarı ilə ali təhsil arasında boşluq yaranır. Bu boşluq isə həm iqtisadi səmərəsizlik, həm də sosial narazılıq yaradır.

Fənn mərkəzli modeldən kompetensiya əsaslı yanaşmaya

Azərbaycan ali təhsilində kurikulumların əksəriyyəti hələ də fənn mərkəzli modelə əsaslanır. Yəni əsas diqqət “hansı mövzular tədris olunacaq” sualına yönəlir. Halbuki müasir yanaşma “məzun nəyi bacarmalıdır” sualını ön plana çıxarır.

Kompetensiya əsaslı kurikulum modeli bilik, bacarıq və münasibətlərin inteqrasiyasını nəzərdə tutur. Bu modeldə:
- Təlim nəticələri konkret və ölçülə bilən olur,
- Qiymətləndirmə real bacarıqları yoxlayır,
- Tədris prosesi problem və layihə əsaslı olur,
- Sənaye və işəgötürənlər prosesə cəlb edilir.
Sadəcə mövzuları yeniləmək kurikulum islahatı deyil. Əsl yenidən dizayn struktur yanaşmanın dəyişməsidir.

Əmək bazarının transformasiyası və yeni çağırışlar

Rəqəmsal texnologiyalar, süni intellekt, yaşıl iqtisadiyyat və qlobal ticarət dinamikası əmək bazarını sürətlə dəyişdirir. Dünən aktual olan ixtisas və bacarıqlar bu gün kifayət etməyə bilər.

Məsələn, biznes idarəçiliyi üzrə məzun artıq yalnız klassik menecment nəzəriyyəsini bilməklə kifayətlənə bilməz. O, data analizini, rəqəmsal marketinq alətlərini, beynəlxalq ticarət mexanizmlərini və strateji düşünmə bacarığını praktik müstəvidə tətbiq etməyi bacarmalıdır.

Eyni yanaşma mühəndislik, logistika, turizm, informasiya texnologiyaları və digər sahələr üçün də keçərlidir. Bu isə kurikulumların çevik və dinamik olmasını tələb edir.

Formal sənəddən real mexanizmə

Bir çox hallarda kurikulumlar sənəd üzərində mükəmməl görünür. Təlim nəticələri yazılır, kredit bölgüsü aparılır, proqram təsdiqlənir. Lakin əsas məsələ onların real tətbiqidir.

Əgər təlim nəticələri qiymətləndirmə meyarları ilə uyğunlaşdırılmırsa; əgər dərs metodları tələbə mərkəzli deyilsə; əgər sənaye nümayəndələri proqramın hazırlanmasında iştirak etmirsə onda kurikulum kağız üzərində qalır.
Yenidən dizayn məhz bu formal yanaşmanı aradan qaldırmalı, kurikulumu canlı və işlək mexanizmə çevirməlidir.

Beynəlxalq təcrübə və yerli reallıq

Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, uğurlu ali təhsil sistemləri qlobal çərçivələri mexaniki şəkildə tətbiq etmir. Onlar beynəlxalq standartları yerli iqtisadi prioritetlərə uyğunlaşdırırlar. Məsələn, sənayeləşmiş ölkələrdə universitetlərdə sənaye məsləhət şuraları geniş tətbiq olunur. Kurikulumların hazırlanmasında işəgötürənlərin rəy və tələbləri nəzərə alınır. Təcrübə proqramları formal deyil, real layihələrlə əlaqələndirilir.

Ölkəmizdə də öz iqtisadi prioritetlərimiz - qeyri-neft sektoru, süni intellekt, data analitika, logistika dəhlizləri, turizm, innovasiya və startap ekosistemi - nəzərə alınaraq kurikulum siyasəti formalaşdırılmalıdır. Əks halda ali təhsil iqtisadi strategiyadan ayrı bir sistem kimi fəaliyyət göstərəcək.

Kurrikulumların hazırlanması üçün UNESCO-nun tərtib etdiyi bələdçi çərçivə kurikulumun necə formalaşdırılması və tətbiq edilməsi üçün beş mərhələli model təklif edir:

1. Sübut toplamaq:
- Mövcud kurikulumda problemlər, boşluqlar və ehtiyaclar müəyyən edilir.
- Analiz üçün ərizə, test nəticələri, müəllim və tələbə rəy sorğuları kimi faktiki məlumatlar toplanır.

2. Hazırlıq:
- Təhsil rəhbərliyi və maraqlı tərəflər prosesi planlaşdırır.
- Məqsədlər və resurslar müəyyənləşdirilir.

3. İnkişaf:
- Kurikulum çərçivəsinin ilkin layihəsi hazırlanır və müvafiq müzakirələr aparılır.

4. Tətbiq:
- Kurikulum çərçivəsi sistem üzrə həyata keçirilir - müəllim hazırlığı, qiymətləndirmə sisteminin uyğunlaşdırılması və s. həyata keçirilir.

5. Monitorinq və qiymətləndirmə:
- Kurikulumun tətbiqi və nəticələri daimi olaraq izlənir, təkmilləşdirmə üçün məlumatlar toplanır.

Nə etməli?

Düşünürəm ki, yuxarıda sadaladıqlarımızın fonunda kurikulumların yenidən dizaynı üçün aşağıdakı sistemli addımlar vacibdir:
1. Milli səviyyədə kurikulum auditinin aparılması lazımdır,
2. Kurrikulumların İdarəedilməsi prosesi daimi şəkildə aktiv fəaliyyət göstərilməlidir,
3. Yeni reallıqlara uyğun və qabaqcıl dünya təcrübələrini yaxından izləyərək, yeni ixtisasların yaradılması və mövcud ixtisaslarda təkmilləşdirmələr aparılmalıdır,
4. İxtisaslardakı fənlər də bu fonda yenilənməlidir/təkmilləşdirilməlidir,
5. Hər ixtisas üzrə sənaye və işəgötürən məsləhət şuralarının yaradılmalıdır,
6. Bu heyətin əsas tərkibi xaricdə təhsil almış və hal hazırda ölkəmizdə və xaricdə akademik sahədə fəaliyyət göstərən vətəndaşlarımızdan ibarət olmalıdır,
7. Akademik heyət üçün müasir pedaqoji və kurikulum dizaynı üzrə təlimlərin təşkil edilməlidir,
8. Təlim nəticələri, proqram təlim nəticələri və peşə kompetensiyaları arasında real uyğunluq təmin edilməlidir,
9. Tələbələrə verilən semestrlik tapşırıqlar (kurs işləri, sərbəst işlər və s.) layihə əsaslı tədqiqatlardan ibarət olmalıdır,
10. Bunun üçün layihə əsaslı və problem əsaslı təlim metodlarının genişləndirilməsinə başlanmalıdır,
11. Dövlət-Universitet-Sənaye əməkdaşlığı üçün daha realist hüquqi zəmin hazırlanmalıdır,
12. Kurikulumun struktur, məzmun, qiymətləndirmə və nəticələr səviyyəsində idarə olunması vacibdir,
13. Bu məsələdə universitetlərə daha müstəqil səlahiyyətlər verilməlidir, yəni hər universitet öz ixtisaslarında məcburi və seçməli dərsləri dövlət maraqları və prioritetləri nəzərə alınmaqla qərar verməlidir,
14. Bu proses inzibati qərarlarla deyil, strateji yanaşma ilə həyata keçirilməlidir,
15. Dünya ali təhsil sistemində kurrikulumlarla bağlı edilən dəyişiklikləri gözləmədən proaktiv yanaşma ilə daimi monitorinq və təkmilləşdirmə aparılmalıdır.

Bu məsələdə məsuliyyət təkcə universitetlərin deyil

Ali təhsilin keyfiyyəti yalnız universitetlərin daxili işi deyil. Bu, dövlət siyasəti, iqtisadi strategiya və sosial inkişaf məsələsidir. Çünki universitetlər təkcə diplom vermir - insan kapitalı formalaşdırır. Əgər insan kapitalı əmək bazarının ehtiyaclarına uyğun deyilsə, iqtisadi inkişaf ləngiyir. Əgər məzun öz potensialını reallaşdıra bilmirsə, sosial məyusluq artır. Bu baxımdan kurikulumların yenidən dizaynı təhsil islahatı olmaqla yanaşı, həm də iqtisadi və sosial inkişaf strategiyasının ayrılmaz hissəsidir.

Yekunda bir daha qeyd etməliyik ki, Azərbaycanda ali təhsili yeni mərhələyə qədəm qoyduğu müşahidə olunur. Bu mərhələdə əsas sual isə budur: biz sadəcə mövcud sistemi təkmilləşdirmək istəyirik, yoxsa onu yenidən düşünməyə hazırıq? 
Əgər ali təhsil əmək bazarından geri qalırsa, problem tələbədə deyil, sistemdədir. Kurikulumların yenidən dizaynı isə məhz həmin sistemin yenidən qurulması deməkdir. Bunun üçün məsələyə daha strateji yanaşaraq Kurrikulumların İdarə olunması konsepti yaradılmalıdır. Unutmamalıyıq ki, bu gün atılacaq addımlar sabahın məzunlarının taleyini müəyyən edəcək. Bu məsələ təxirə salınmadan aidiyyatı nazirlik və qurumlar tərəfindən həyata keçirilməlidir.

Müəllimlər üçün tövsiyələr

Kurrikulumların təkmilləşdirilməsində öhdəliyi və vəzifəsi olan tərəflərdən biri də ali təhsil müəssisələrnin professor-müəllim heyətidir. Bu istiqamətdə dünya təcrübəsinə nəzər salaraq universitet/kollec müəllimlərinə aşağıdakı praktiki tövsiyyələr verə bilərik:

-    Kurikulum əsaslı və sistemli şəkildə planlaşdırılmalıdır - yəni hər dərs əvvəlki ilə əlaqəli olmalıdır.
-    Müəllimlər öz kontekstlərini və tələbələrinin ehtiyaclarını nəzərə alaraq planlarını fərdiləşdirməlidirlər.
-    Qiymətləndirmə yalnız testlə məhdudlaşmamalı, gerçək həyat fəaliyyətlərinə əsaslanmalıdır, yəni tələbə aldığı nəzəri bilikləri praktiki çalışmalarla tətbiq edə bilməlidir.