Klassik üsullar geridə qaldı: Şəmkir şagirdləri kimyanı süni intellektlə birləşdirdilər

Şəmkir rayonunun İsgəndər Aznaurov adına Kür qəsəbə tam orta ümumtəhsil məktəbinin şagirdləri “Sabahın alimləri” müsabiqəsində uğurlu nəticə əldə ediblər. Məktəbin X sinif şagirdi Nigar Əzizli və IX sinif şagirdi Hüseyn Alırzayev “Kimya” kateqoriyası üzrə “Ramon” layihəsi ilə III yerə layiq görülərək bürünc medal qazanıblar.

“Azərbaycan müəllimi” gənc tədqiqatçılarla həmsöhbət olub.

Gənclər layihələri ilə bioproseslərin və fermentasiya proseslərinin daha dəqiq və operativ izlənməsinə yönəlmiş innovativ yanaşma təqdim ediblər. Kimya, biotexnologiya və süni intellektin birləşdirildiyi bu tədqiqat həm elmi, həm də praktik baxımdan diqqət çəkib.
Nigar Əzizli elmə olan marağını belə ifadə edir: “Araşdırma aparmağı, yeni ideyalar üzərində işləməyi və problemlərə yaradıcı həll yolları tapmağı sevirəm. Müsabiqələrdə iştirak etmək mənim üçün həm biliklərimi inkişaf etdirmək, həm də özümü sınamaq baxımından çox önəmlidir. “Ramon” layihəsi də bu marağımın və araşdırma həvəsimin nəticəsi olaraq ortaya çıxıb”.

Onun sözlərinə görə, layihənin əsas məqsədi fermentasiya proseslərinin daha dəqiq və real vaxtda izlənməsini təmin etməkdir: “Hazırda bu sahədə istifadə olunan bəzi klassik üsullar, xüsusilə mürəkkəb və dəyişkən sistemlərdə hər zaman kifayət qədər dəqiq nəticə vermir. Layihəmiz süni intellekt əsaslı yanaşma ilə bu prosesi daha etibarlı etməyi, analiz gecikmələrini azaltmağı və nəticədə daha düzgün qərar verilməsinə kömək etməyi hədəfləyir. Yəni layihə həm elmi dəqiqliyi artırır, həm də praktik tətbiq üçün daha effektiv həll təklif edir”.

Layihənin hazırlanması zamanı tədqiqat prosesinə sistemli yanaşma tətbiq edilib. IX sinif şagirdi Hüseyn Alırzayev bildirir ki, işin ilk mərhələsində mövzu ilə bağlı geniş araşdırma aparılıb: “Layihə üzərində işləyərkən əvvəlcə mövzu ilə bağlı elmi mənbələri və mövcud metodları araşdırdıq. Daha sonra verilənlər üzərində analiz apardıq, müxtəlif modelləri müqayisə etdik və süni intellekt əsaslı yanaşmaların nəticələrini klassik üsullarla tutuşdurduq. Model müqayisəsi, verilənlərin emalı və nəticələrin qiymətləndirilməsi əsas tədqiqat metodlarımızdan oldu. Əldə etdiyimiz nəticələr bizi qane etdi, çünki layihə göstərdi ki, daha müasir və ağıllı yanaşmalarla klassik metodlardan daha dəqiq və praktik nəticələr almaq mümkündür. Əlbəttə, bu sahədə daha da inkişaf üçün imkanlar var, amma ilkin nəticələr çox ümidverici oldu”.

Nigar layihə mövzusunun seçilmə səbəblərindən də danışır:“Bu mövzunu seçməyimin əsas səbəbi kimyanın yalnız nəzəri elm deyil, eyni zamanda insan həyatına birbaşa təsir edən praktik bir sahə olmasıdır. Xüsusilə biokimya, fermentasiya və sənaye prosesləri mənə çox maraqlı gəldi. Mənə maraqlı idi ki, kimya ilə informasiya texnologiyalarını və süni intellekti birləşdirərək real problemlərə necə həll tapmaq olar. Bu maraq həm dərslərdə öyrəndiklərimdən, həm də elm və texnologiya sahəsində yenilikləri izləməyimdən formalaşıb”.

Tədqiqat prosesində müəyyən çətinliklərlə də qarşılaşıblar. Şagird bu barədə belə deyir:“Ən ciddi çətinliklərdən biri müxtəlif metodların nəticələrinin düzgün müqayisə olunması idi. Bundan başqa, elmi baxımdan düzgün model seçmək və texniki olaraq bu modeli praktik sistemə uyğunlaşdırmaq da müəyyən çətinlik yaradırdı. Bu problemləri mərhələli işləmə, əlavə araşdırma aparma, müxtəlif yanaşmaları sınaqdan keçirmə və komanda şəklində müzakirə etmə yolu ilə həll etdik. Yəni hər problemə həm elmi, həm də praktik tərəfdən yanaşmağa çalışdıq”.

Komanda işi isə layihənin uğur qazanmasında xüsusi rol oynayıb. Hüseyn bildirir ki, birgə fəaliyyət ideyaların zənginləşməsinə kömək edib: “Komanda şəklində işləmək layihəyə çox müsbət təsir göstərdi. Çünki hər birimiz mövzuya fərqli baxış bucağından yanaşırdıq və bu da ideyaların daha da zənginləşməsinə səbəb olurdu. Çətin məqamlarda bir-birimizə dəstək olduq, vəzifələri bölüşdürdük və qərarları birlikdə verdik. Məncə, komanda işi layihənin həm elmi keyfiyyətini, həm də təqdimat səviyyəsini daha da gücləndirdi”.

Onun fikrincə, layihənin münsiflər tərəfindən diqqət çəkməsinin əsas səbəbini belə izah edir: “Düşünürəm ki, layihənin əsas diqqət çəkən tərəfi kimya, biotexnologiya və süni intellektin birləşdirilməsi oldu. Çünki bu, sadəcə nəzəri fikir deyil, real problemə yönəlmiş praktik həll idi. Həmçinin layihənin klassik metodlarla müqayisədə daha müasir yanaşma təqdim etməsi, real-time analiz imkanı və tətbiq potensialı münsiflərin diqqətini çəkən əsas məqamlardan biri idi. Təqdimat zamanı problemi aydın izah etmək və həll yolunun praktik əhəmiyyətini göstərmək də xüsusi rol oynadı”.

Qazanılan bürünc medal isə şagird üçün həm böyük sevinc, həm də yeni motivasiya mənbəyidir:“Bürünc medal qazanmaq mənim üçün çox dəyərli nəticədir. Bu uğur göstərdi ki, çəkdiyimiz zəhmət hədər getməyib və gördüyümüz iş qiymətləndirilib. Eyni zamanda bu nəticə mənim üçün son deyil, yeni başlanğıcdır. Bu medal mənə daha çox çalışmağa, öz üzərimdə daha ciddi işləməyə və gələcəkdə daha böyük uğurlara can atmağa motivasiya verir”.

Nigar Əzizli gələcək planlarını da elm sahəsi ilə bağlayır: “Gələcəkdə kimya və ümumilikdə təbiət elmləri sahəsində elmi fəaliyyətlə məşğul olmağı düşünürəm. Xüsusilə kimyanın texnologiya, süni intellekt və biotexnologiya ilə birləşdiyi istiqamətlər mənə çox maraqlıdır. Gələcəkdə də elmi layihələrdə iştirak edib yeni tədqiqatlar aparıb real problemlərin həllinə töhfə vermək istəyirəm. Bu müsabiqə də həmin istiqamətdə mənim üçün çox vacib bir addım oldu”.

“Sabahın alimləri” müsabiqəsinin gümüş medalçısı Şəmkir rayon Kimya-Biologiya Liseyinin X sinif şagirdi Turxan Eyler isə mühəndislik və robototexnika sahəsində hazırladığı layihə ilə fərqlənib.

O, öz maraq dairəsini belə izah edir:“Mühəndislik sahəsinə, xüsusilə dron texnologiyalarına (FPV, VTOL) və sualtı robototexnikaya (ROV) dərin marağım var. Gələcəkdə İstanbul Texniki Universitetində (İTÜ) aerokosmik və ya elektronika və kommunikasiya mühəndisliyi üzrə təhsil alaraq milli texnologiya inkişafına töhfə verməyi hədəfləyirəm”.

Onun təqdim etdiyi “IMF Swarm (AquaSkyNet)” layihəsi hava və sualtı platformaların birgə işləməsinə əsaslanır:“"IMF Swarm" (AquaSkyNet) layihəsinin əsas ideyası hava və sualtı platformaların vahid bir dəstə şəklində hibrid işləməsidir. Layihə çətin keçilən ərazilərdə monitorinq, neft sızıntılarının aşkar edilməsi və dəniz ekologiyasının qorunması problemlərinə qarşı müasir, otonom bir həll yolu təklif edir”.

Layihənin hazırlanması zamanı həm nəzəri, həm də praktiki metodlardan istifadə olunub: “İş prosesində həm nəzəri (aerodinamik analiz), həm də praktiki (Süni İntellekt analizi) metodlar tətbiq olunub. Görüntü analizi üçün sadə obyekt tanıma modelləri deyil, server tərəfində işləyən “Llama 128B” (Large Language Model) arxitekturasından istifadə etdik. Bu model vasitəsilə sensorlardan və kameradan gələn datanı sadəcə görmürü, həm də mühəndis səviyyəsində şərh edərək otonom qərarlar qəbul edirik”.

Texniki çətinliklərin aradan qaldırılması isə layihənin mühüm mərhələlərindən biri olub: “Ən böyük çətinliklərimiz sensorların (GPS, kompas) bir-birinə mane olması və “Arming Check” xətaları idi. Həmçinin, 128 milyard parametrli ağır bir AI modelini drondan gələn datalarla server üzərindən sinxron işlətmək ciddi şəbəkə və hesablanma gücü tələb edirdi. Bu problemləri “Pixhawk” parametrlərini (ARMING_CHECK, BRD_SAFETYENABLE) tənzimləməklə və bulud hesablamaları (Cloud Computing) tətbiq etməklə həll etdik”.

O, komanda işinin layihənin sürətlə tamamlanmasına kömək etdiyini vurğulayır: “Komanda yoldaşım Zərifə Əliyeva adına Texniki fənlər təmayülü liseyin şagirdi Anar Əliyev idi. Komanda işi layihənin mürəkkəb elektronika, proqramlaşdırma və mexaniki dizayn hissələrinin paralel şəkildə sürətlə tamamlanmasına imkan verdi. Hər bir üzvün öz sahəsində ixtisaslaşması sayəsində həm havada, həm də sualtında işləyən mürəkkəb bir sistemi qısa zamanda ərsəyə gətirə bildik”.

Layihənin texnoloji üstünlükləri isə münsiflərin diqqətini cəlb edib: “Layihənin 4G/LTE üzərindən uzaq məsafəli idarəetməsi və sadə tanıma alqoritmləri yerinə Llama 128B modelinin gətirdiyi "şüurlu analiz" qabiliyyəti münsiflərin xüsusi marağına səbəb oldu. Həmçinin, VTOL dronun uzunmüddətli uçuş qabiliyyəti layihənin sənaye potensialını nümayiş etdirdi”.

Gənc tədqiqatçı layihənin ona qazandırdığı təcrübəni belə dəyərləndirir: “Bu layihə mənə elmi tədqiqat metodologiyası, MAVLink/DShot protokolları, GPS-siz naviqasiya sistemləri və böyük dil modellərinin (LLM) robototexnikada tətbiqi üzrə nadir biliklər qazandırdı. Bu təcrübə mənim mühəndis düşüncəmi daha üst səviyyəyə qaldırdı”.

Müsabiqədə əldə etdiyi nəticə isə onun gələcək hədəfləri üçün mühüm motivasiya olub: “Müsabiqədə gümüş medal qazandıq. Bu nəticə mənim üçün dünya miqyaslı SUAS (Student Unmanned Aerial Systems) yarışmasına hazırlıq yolunda ən böyük motivasiyadır. Bu uğur həmçinin İTÜ-yə qəbul hədəfimdə mənim texniki səviyyəmi göstərən əsas göstəricidir”.

Turxan gələcək planlarını da mühəndislik sahəsi ilə bağlayır: “Gələcəkdə mütləq aerokosmik mühəndislik sahəsində olmağı, tam otonom “swarm” sistemləri və süni intellekt inteqrasiyalı uçuş aparatları üzrə qlobal miqyaslı mühəndis kimi fəaliyyət göstərməyi hədəfləyirəm”.