Müasir mədəniyyət modeli və təhsildə təhsil mədəniyyətinin formalaşdırılması

Müasir mədəniyyət modeli və təhsildə təhsil mədəniyyətinin formalaşdırılması

Bu məqalədə müasir mədəniyyət modelinin əsas struktur komponentləri – ünsiyyət mədəniyyəti, davranış mədəniyyəti və bilik (informasiya) mədəniyyəti – sistemli şəkildə təhlil edilir. Tədqiqatın məqsədi bu komponentlərin qarşılıqlı əlaqəsini əsaslandırmaq və onların inteqrasiyası əsasında təhsildə “təhsil mədəniyyəti modeli”nin konseptual çərçivəsini müəyyənləşdirməkdir. Metodoloji baza kimi sistemli yanaşma, struktur-funksional analiz, müqayisəli pedaqoji təhlil və normativ sənədlərin kontent-analizi tətbiq edilmişdir. Tədqiqat nəticəsində dəyər əsaslı, kommunikativ və innovativ komponentlərin vəhdətinə əsaslanan inteqrativ model təklif olunur.

XXI əsrdə qloballaşma və rəqəmsal transformasiya mədəniyyət anlayışına yeni məzmun qazandırmışdır. Müasir dövrdə mədəniyyət yalnız incəsənət və irs çərçivəsində deyil, həm də fərdin davranış modellərini, kommunikativ münasibətlərini və informasiya ilə qarşılıqlı əlaqəsini formalaşdıran kompleks sosial sistem kimi çıxış edir.

“Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Konsepsiyası 2040” sənədində mədəniyyət davamlı inkişafın əsas sütunlarından biri kimi müəyyən edilir və milli-mənəvi dəyərlərlə qlobal çağırışların vəhdəti prioritet istiqamət kimi vurğulanır. Bu kontekstdə mədəniyyətin struktur komponentlərinin təhsil sistemində institusional əsasda formalaşdırılması strateji əhəmiyyət kəsb edir. Mədəniyyət anlayışı müxtəlif elmi yanaşmalar çərçivəsində şərh olunmuşdur. Klassik antropoloji yanaşmaya görə, Edward B. Tylor mədəniyyəti bilik, inanc, incəsənət, əxlaq və adətlərin bütöv sistemi kimi xarakterizə etmişdir. Sosial nəzəriyyədə Pierre Bourdieu mədəniyyəti sosial kapital və habitus kontekstində izah edərək onun sosial təkrar istehsal mexanizmi olduğunu qeyd edir. Jürgen Habermas isə kommunikativ fəaliyyət nəzəriyyəsində mədəniyyəti sosial inteqrasiyanın əsas elementi kimi qiymətləndirir.

Bu nəzəri yanaşmaların sintezi müasir mədəniyyət modelinin üç əsas səviyyədə formalaşdığını göstərir:

kommunikativ səviyyə;
normativ-davranış səviyyəsi;
intellektual-informasiya səviyyəsi.

“Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Konsepsiyası 2040” sənədində aşağıdakı prioritet istiqamətlər müəyyən edilir:

mədəniyyətin həyat tərzinin ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi;
elm, təhsil və innovasiyalarla inteqrasiyanın gücləndirilməsi;
milli-mənəvi dəyərlərin və mədəni müxtəlifliyin qorunması;
rəqəmsallaşma şəraitində ənənəvi ünsiyyət formalarının saxlanılması;
mədəniyyətə universal əlçatanlığın təmin edilməsi.

Bu istiqamətlər təhsil sistemində yeni metodoloji və institusional yanaşmaların tətbiqini zəruri edir.

Ünsiyyət mədəniyyəti sosial harmoniyanın əsasıdır. Ünsiyyət mədəniyyəti fərdin sosial mühitdə etik, estetik və psixoloji balansı qoruma bacarığını ifadə edir.

əsas komponentləri nitq mədəniyyəti və dilə hörmət; empatiya və tolerantlıq;
multikultural dəyərlərə açıqlıq; rəqəmsal kommunikasiya etikası.
Kommunikativ fəaliyyət nəzəriyyəsinə əsasən, sosial razılaşma rasional dialoq vasitəsilə təmin olunur. Bu baxımdan ünsiyyət mədəniyyəti yalnız fərdi keyfiyyət deyil, həm də ictimai inkişafın mühüm faktorudur.
Təhsildə tətbiq istiqamətləri aşağıdakılar ola bilər:
debat və diskussiya əsaslı dərslər;
media və informasiya savadlılığı proqramları;
rəqəmsal etik davranış modulları;
Azərbaycan dilində şifahi və yazılı nitqin inkişafı.

Davranış mədəniyyəti etik normalardan sosial məsuliyyətə qapı açır. Davranış mədəniyyəti fərdin ictimai və peşə fəaliyyətində nümayiş etdirdiyi dəyərlər sistemini əhatə edir.

əsas komponentləri:
hörmət və ədalət prinsipləri;
sosial məsuliyyət;
hüquqi savadlılıq;
aktiv vətəndaş mövqeyi.

Konsepsiyada davranış və bilik mədəniyyətinin inkişafı üçün kompleks yanaşmanın tətbiqi, ictimai davranış standartlarının təkmilləşdirilməsi və ailə institutunun gücləndirilməsi nəzərdə tutulur.

Təhsildə tətbiq:

Akademik və sosial etik kodekslərin formalaşdırılması;
könüllülük fəaliyyətlərinin təşviqi;
hüquqi maarifləndirmə proqramları.

Bilik (informasiya) mədəniyyəti: intellektual kapitalın əsasını təşkil edir. Rəqəmsal dövrdə bilik mədəniyyəti informasiyanın seçilməsi, təhlili və yeni biliklərin yaradılması bacarıqları ilə xarakterizə olunur.

struktur elementləri:
tənqidi düşüncə;
analitik təhlil;
informasiya savadlılığı;
akademik dürüstlük;
yaradıcılıq və innovasiya.

UNESCO-nun “Learning: The Treasure Within” hesabatında təhsilin dörd əsas sütunu (bilmək, etmək, birlikdə yaşamaq və olmaq) müəyyən edilmişdir ki, bu da bilik mədəniyyətinin çoxölçülü xarakterini təsdiqləyir.
Təhsildə tətbiqi:

STEAM yönümlü proqramlar;
tədqiqat əsaslı öyrənmə modelləri;
startap və innovasiya təşəbbüsləri;
süni intellekt və məlumat analizi bacarıqlarının inkişafı.

Təhsildə təhsil mədəniyyəti modeli (konseptual çərçivə) aşağıdakı prinsiplərə əsaslanır:
humanizm;
dəyər əsaslı yanaşma;
sistemlilik;
innovativlik.

Modelin mərkəzində şəxsiyyətin formalaşması dayanır və o, kommunikativ, etik və intellektual komponentlərin inteqrasiyasını təmin edir.

Modelin effektiv tətbiqi üçün aşağıdakı mexanizmlər təklif olunur:

kurikulum səviyyəsində inteqrasiya;
müəllim hazırlığı sisteminin gücləndirilməsi;
akademik etik mühitin formalaşdırılması;
sosial-mədəni çərçivələrin yaradılması;
monitorinq və qiymətləndirmə sistemlərinin tətbiqi.

Gözlənilən nəticələr və məqsəd intellektual və etik dəyərlərə malik şəxsiyyətin formalaşmasıdır:

sosial məsuliyyətli vətəndaş modeli;
akademik dürüstlük mühitinin inkişafı;
kreativ və innovativ düşüncə tərzinin güclənməsi;
milli kimliyini qoruyan, qlobal düşüncəyə malik nəslin yetişdirilməsidir.

Aparılan təhlil göstərir ki, müasir mədəniyyət modeli kommunikativ, normativ və intellektual komponentlərin vəhdəti əsasında formalaşır. “Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Konsepsiyası 2040” sənədi bu komponentlərin dövlət siyasəti səviyyəsində institusionallaşdırılmasını nəzərdə tutur.

Təklif olunan “təhsil mədəniyyəti modeli” mədəniyyətin yalnız ötürülməsi deyil, həm də onun yaradıcı şəkildə yenidən istehsalını təmin edən sistem kimi çıxış edir. Bu baxımdan təhsil sistemi mədəniyyətin passiv daşıyıcısı deyil, onun aktiv yaradıcısı və transformasiyaedici qüvvəsi kimi fəaliyyət göstərməlidir.