“Ağıllı termos” qızıl medal gətirdi: Gənc ixtiraçılar Azərbaycanı ISEF-də təmsil edəcəklər

Məlumat verdiyimiz kimi, XV “Sabahın alimləri” müsabiqəsinin qalibləri — Sumqayıt şəhəri İ.Qayıbov adına 1 nömrəli tam orta məktəbin şagirdi Şəms Nəbiyeva və Texniki təbiət elmləri liseyinin şagirdi Göyçək Alızadə ABŞ-də keçiriləcək ISEF - Beynəlxalq Elm və Mühəndislik Yarışmasının final mərhələsinə vəsiqə qazanıblar. Bu iki məktəblidən ibarət komandanın elmi rəhbəri Sumqayıt şəhəri İ.Qayıbov adına 1 nömrəli tam orta məktəbin fizika və STEAM müəllimi Aliyə Əhmədovadır. Komanda XV “Sabahın alimləri” müsabiqəsində tibb və biologiya nominasiyası üzrə "İNSTA" layihəsi ilə qızıl medala layiq görülüb.

“Azərbaycan müəllimi” uğurlu Sumqayıt məktəbliləri, eləcə də onların layihə rəhbərlərilə həmsöhbət olub.

“Düşündüm ki, “Sabahın alimləri” müsabiqəsinə qatılmaq gələcəyim üçün çox yaxşı qərar olar”

Göyçək Alızadə N.Gəncəvi adına Texniki təbiət elmləri liseyinin X sinif şagirdidir. Bildirir ki, birinci sinifdən indiyə qədər bütün fənlərdən “əla” qiymət alıb. Bununla yanaşı, riyaziyyat, biologiya və ingilis dili ən sevdiyi fənlərdir. “Sabahın alimləri” müsabiqəsinə qədər Göyçək müxtəlif olimpiadalarda iştirak edib, eyni zamanda Lütfi Zadə adına riyaziyyat-məntiq olimpiadasında, RFM və RFO-da uğurlu nəticələr əldə edib. IX sinif buraxılış imtahanında 297.1 bal toplayaraq yüksək nəticə göstərib.

“Sabahın alimləri”  müsabiqəsinə qatılmağa necə qərar verməsi haqqında məlumat verən istedadlı şagird deyir: “Ətrafımda bu müsabiqədə iştirak edən çox sayda şagird var idi. Mən də onlara baxıb həvəslənirdim, eyni zamanda belə layihələrə qatımağa çox maraqlı idim. Düşündüm ki, “Sabahın alimləri” müsabiqəsinə qatılmaq gələcəyim üçün çox yaxşı qərar olar. Yoldaşımla birgə komanda olaraq elmi rəhbərimiz Aliyə Əhmədovanın dəstəyilə "İNSTA" layihəsi üzərində işləməyə başladıq və “ağıllı termos” ixtira etdik ki, şəkər xəstələri səyahət edərkən rahat şəkildə insulin iynələrini özləri ilə uzun müddətdə daşıya bilsinlər. Qurğumuzun içində 3 insulin iynəsi var və onların arasında plastik boru var, onun içində dondurucu maye yerləşir. Termosun daxili temperaturunun tənzimlənməsi üçün ora qurğu yerləşdirmişik. Termosun üzərində LED ekran yer alır ki, orada temperaturu dəqiq görə bilirik. "İNSTA” İnsulin (INsulin) şprislərinin temperatur dəyişkənliyinə qarşı stabilləşdirici tədbirlər (STAbility) tətbiq etməklə onların təhlükəsiz saxlanılmasını və bioloji effektivliyinin qorunmasını təmin edən ağıllı tibbi mühafizə sistemidir. Bu tədqiqatın məqsədi insulin preparatlarının temperatur sabitliyini qorumaq üçün İNSTA adlı ağıllı tibbi mühafizə sisteminin hazırlanmasıdır. Layihə çərçivəsində 120 nəfər diabet xəstəsi ilə apardığımız onlayn sorğu tədqiqatları göstərir ki, insulin istifadəçilərinin 78%-i gündəlik həyatda, xüsusilə yay aylarında və uzunmüddətli səfərlər zamanı insulin şprislərini daşımaqda çətinlik çəkir. Xəstələrin təxminən 62%-i insulin şprislərinin temperatur səbəbi ilə sıradan çıxacağından narahat olduğunu bildirib ki, bu da onların özünəqayğı davranışına və müalicəyə sadiqliyinə mənfi təsir edir”.

Göyçəyin sözlərinə görə, "İNSTA" layihəsi həm “Açıq qapı” günündə gələnlər, həmçinin də münsiflər tərəfindən çox yaxşı qarşılanıb: “Müsabiqənin sonunda birinci bürünc, ikinci gümüş, yekunda isə qəzəl medala layiq görülənlərin adları deyilir. Hər partiyada insan öz adını eşidəcəyini gözləyir, eşitmədikcə də məyus olur. Mən layihəmizin qlobal problemi həll etdiyini bilirdim, lakin qızıl medal alacağımızı düşünməmişdim. Qızıl medalçıların adları səsləndirildikdə və adlarımızı eşitmədikcə çox məyus olurdum. Ən sonda ikici və ya üçüncü komanda idik. Bu səbəbdən qızıl medal alanlar arasında adlarımızı eşitmək bizim üçün olduqca həyəcanverici oldu. ABŞ-də keçiriləcək ISEF - Beynəlxalq Elm və Mühəndislik Yarışmasının final mərhələsinə “Sabahın alimləri” müsabiqəsində bizə mentorluq edən beynəlxalq ekspert, “SUMBuilders” təsisçisi Tural Süleymanov və layihə rəhbərimiz Aliyə Əhmədova ilə hazırlaşırıq. Finala vəsiqə qazandığımızı dünən məktəbdə öyrəndim və keçirdiyim sevinc, həyəcan hissini dilə gətirməkdə çətinlik çəkirəm”.

Gələcək hədəfləri haqqında məlumat verən gənc məktəbi bitirənədək alman dilini istədiyi səviyyəyə çatdırıb Almaniyada “Foundation” proqramını oxumağı planlaşdırdığını qeyd edir: “Almaniyaya gedib orada tibbi təhsilimi davam etmək istəyirəm. Kiçik yaşlarımdan insanlara kömək etmək, fayda vermək arzum olub. Bu səbəbdən həkim olmaq mənim üçün ən doğru qərarlardan biridir”.

“Biz texnologiyanı tibbin xidmətinə verdik, çünki hər bir diabet xəstəsi təhlükəsiz müalicəyə layiqdir”

Şəms Nəbiyeva İ.Qayıbov adına 1 nömrəli tam orta məktəbin IX sinfində oxuyur. “Öyrənməni bir məcburiyyət kimi yox, maraqlı proses kimi görməyə çalışıram. Hər yeni mövzu mənim üçün bir kəşf kimidir və bu hiss məni daha çox çalışmağa həvəsləndirir. Ən çox sevdiyim fənlər riyaziyyat, kimya və ingilis dilidir. Bu fənləri öyrəndikcə sanki ayrı bir dünyaya daxil oluram, bu sahələri araşdırmaq mənim üçün olduqca maraqlıdır”, - deyir Şəms.

Birinci dəfə olaraq “Sabahın alimləri”  müsabiqəsində iştirak edən məktəbli müsabiqənin onun ideyalarını, özünü sınamaq üçün əla fürsət olduğunu düşünüb: “İlk dəfədən birinci yeri tutmaq məni çox xoşbəxt edir, yeni uğurlara ruhlandırır. "İNSTA" layihəsini hazırlayarkən mən “ağıllı termosun” mühəndislik tərəfinə, komanda yoldaşım Göyçək Alızadə isə tibbi tərəfinə nəzarət edirdi. "İNSTA" layihəsinin yaranma ideyası belə olub. Bir neçə il əvvəl məktəbimizdə VII sinifdə oxuyan bir qohumum şəkər xəstəliyindən əziyyət çəkirdi və gündəlik həyatında insulinə bağlı idi. Bir gün məktəbdə bir şagirdin huşunu itirdiyini və özünə gələ bilmədiyini eşitdim. Bu, həmin şagird idi. Təcili yardım gəldi və şagird xəstəxanaya yerləşdirildi, lakin o komaya düşmüşdü. Ümid edirdik ki, hər şey yaxşı olacaq. Təəssüf ki, bir müddət sonra daha ağır xəbər gəldi - onun vəfat etdiyini öyrəndik. Bu xəbər məni çox sarsıtdı və dərin təsir buraxdı. O gündən sonra davamlı olaraq özümə bir sual verdim: biz XXI əsrdə yaşayırıq, tibb və texnologiya bu qədər inkişaf edib. Bəs niyə diabet xəstələrini belə hallardan qoruyacaq sadə və əlçatan cihaz yoxdur? Texnologiyanın diabet xəstələrinin həyatını necə təhlükəsiz etməsi barədə düşünməyə başladım. Sonra öyrəndim ki, dostum Göyçək bu sahəyə maraq göstərir. Həm də biz eyni şahmat klubunun üzvləri idik. Bu da bizdə strateji düşüncə və problem həll etmə bacarıqlarını inkişaf etdirmişdi. Beləliklə, araşdırdıq, öyrəndik və layihəmizin əsasını qoyduq. İnsulin həssas hormondur və +2–28°C temperatur intervalında saxlanmalıdır. Bu aralıqdan hətta 1 dərəcəlik kənarlaşma belə preparatın effektivliyini azalda bilər. Xüsusilə yay aylarında və uzunmüddətli hərəkət zamanı bu sabitliyi qorumaq pasiyent üçün ciddi problemə çevrilir və təhlükə yaradır. Bu səbəbdən biz adi bir termos deyil, İNSTA-nı yaratdıq, yəni ağıllı tibbi mühafizə sistemini. Biz cihazımızın iç quruluşunu elə qurmuşuq ki, hava rahat dövr edə bilir və 3 insulin şprisi orada rahat şəkildə yerləşir. Ən maraqlısı odur ki, bizim cihazımız 4 dəfə daha ucuz - 48-62 manata başa gəlir. Biz texnologiyanı tibbin xidmətinə verdik, çünki hər bir diabet xəstəsi təhlükəsiz müalicəyə layiqdir”.  

Şəmsin də arzusu həkim olmaqdır. Bildirir ki, həkimlik onun üçün yalnız bir peşə deyil, insanlara xidmət etmək, onların sağlamlığını qorumaq və həyat keyfiyyətlərini yüksəltmək deməkdir: “Bu yolda mənim motivasiya mənbələrimdən biri anamdır. O, həkim olaraq göstərdiyi peşəkarlıq, məsuliyyət nümunəsi ilə mənə ilham verir. Gələcəkdə peşəkar, vicdanlı, cəmiyyət üçün faydalı bir həkim olacağam”.

“Mən əminəm ki, şagirdlərimin ISEF Amerka final mərhələsində də uğurları davamlı olacaq”

Rəhbərlik etdiyi komandanın uğurlarından olduqca fərəhlənən layihə rəhbəri, Sumqayıt şəhəri İ.Qayıbov adına 1 nömrəli tam orta məktəbin fizika və STEAM müəllimi Aliyə Əhmədova qeyd edir: “Məktəbimizin şagirdi Şəms Nəbiyeva özünün proqramlaşdırma-mühəndislik kursundakı dostu Göyçək Alızadə ilə birgə insulin şprislərinin smart saxlanma qurğusu, bu qurğunun tibb və sağlamlıq istiqamətində əhəmiyyəti, istifadə üstünlükləri barədə layihə üzərində işləmək istədiklərini mənə bildirdilər. Son dövrlər insulin, diabet xəstəliyinin yaşının cavanlaşması şagirdlərin bu real problem üzərində işləməsi üçün səbəb idi. Elmi rəhbər olaraq araşdırma, tədqiqat, ideya və prototipləşdirmə üzərində qızlarla birgə xeyli müddət iş aparmışıq. Onların yüksək savadı, intellekti, məhsuldar əməkdaşlığı, təmkinlə prototipi təkmilləşdirməyi müsabiqədə uğur qazanacaqlarına məndə şübhə yeri qoymurdu. 1-ci yeri, qızıl mükafatçıları ən sonda elan edirlər. Şagirdlərimin adının qaliblər sırasında səsləndirilməsini eşitmək, neçə aydır çəkdiyimiz zəhmətin bəhrəsini görmək - bunlar yəqin ki, bir müəllim üçün ən unudulmaz hisslərdir. Mən əminəm ki, şagirdlərimin ISEF Amerka final mərhələsində də uğurları davamlı olacaq”.