Şagirdlərin rəqəmsal təhlükəsizlik bilikləri necədir?

Rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı uşaqlar üçün yeni imkanlar yaratmaqla yanaşı, ciddi risklər də formalaşdırır. Virtual məkanda, xüsusilə də sosial mediada arzuolunmaz mənəvi və əxlaqi keyfiyyətləri aşılayan ziyanlı kontentlərin sürətlə artması uşaq və yeniyetmələr üçün ciddi təhlükə mənbəyinə çevrilməkdədir. Belə informasiyalar uşaqlarda qorxu, stres, davranış pozuntuları və yanlış dəyərlərin formalaşmasına səbəb ola bilər. İnternetdən asılılıq problemləri və yaşa uyğun olmayan məlumatlar uşaq psixologiyasına, tərbiyəsinə, davranışına mənfi təsir edir. Kibercinayətkarlar tərəfindən uşaqlara hədə-qorxu, təcavüz kimi informasiya-psixoloji təsirlərin göstərilməsi halları informasiya təhlükəsizliyi ilə bağlı ciddi problemlər yaradır. Bu problemlər həm texnoloji, həm də sosial məsələlərin həllini tələb edir. Burada ən böyük məsuliyyət isə valideynlərin və təhsil qurumlarının üzərinə düşür.

“Azərbaycan müəllimi” regionlarımızda onlayn risklərin tanınması, uşaqların təhlükəsiz informasiya mühitində inkişafının təmin edilməsi, şagirdlərin bu mövzuda maarifləndirilməsi ilə bağlı aparılan işlərlə tanış olmaq məqsədilə Quba-Xaçmaz Regional Təhsil İdarəsinin tabeliyində fəaliyyət göstərən ümumtəhsil məktəblərinin müəllim və şagirdləri ilə söhbət edib.

“Təklif edərdim ki, məktəb səhifələrində şəkilləri yükləməyə məhdudiyyət qoyulsun”

Siyarə Ağayeva Siyəzən şəhər 6 nömrəli məktəb-liseyin rus bölməsi üzrə biologiya müəllimidir. O həm də məktəbdəki onuncuların sinif rəhbəridir. Bildirir ki, artıq 3 ilə yaxındır göndərilən təlimatlara əsasən şagirdlərə “Reproduktiv sağlamlıq” mövzusunda dərslər keçir. Həmin mövzunun içində “İnformasiya təhlükəsizliyi”, “Erkən nikah”, “Narkomaniya”, “Alkoqolozm” və s. kimi digər məsələlər da yer alır. Müəllim qeyd edir ki, bu mövzuların daha çox 9-cu sinif şagirdlərini əhatə etməsinə baxmayaraq, dərs dediyi digər sinif şagirdlərini də maarifləndirməyə çalışır. “İnternet dövrü olduğu üçün şagirdlərimiz belə dərsləri çox həvəslə dinləyir və mövzu ətrafında diskussiya aparıb maraqlı suallar müzakirə edirlər”, - deyir Siyarə müəllim.

Müəllimin sözlərinə görə, mövzu geniş olduğundan onun bir dərsdə əhatə edilməsi mümkünsüzdür, ilboyu haqqında danışmaq, müzakirələr aparmaq lazımdır. “Hər il olduğu kimi, bu il də siniflərdə informasiya təhlükəsizliyinə dair acıq dərslər keçirmişik. İl ərzində, demək olar ki, dərsdən əlavə mövzunu hər dəfə uşaqlarla müzakirə edir, sosial şəbəkədən düzgün istifadə qaydalarını öyrənirik. Çox təəssüf ki, uşaqların 90 faizinin əlində telefon var. Məktəbə gətirməsələr də, evdə istifadə edirlər. Evdə uşaqlar valideynlərinin, məktəbdə də müəllimlərinin nəzarəti altında olmalı və mövzu ətrfında uşaqlarla mütəmadi olaraq söhbətlər aparılmalıdır. Şagirdləri məlumatlandırmalıyıq ki, şifrələrini, loginlərini, UTİS kodlarını heç kimlə bölüşməsinlər. Hazırda bir çox şagirdlərin instaqram, feysbuk səhifələri var, votsap işlədirlər. Hər gün telefonlarımıza qanunsuz müdaxilələrin şahidi oluruq. Onlardan özümüzü qorumaq üçün tanımadan kimsə ilə şəxsi məlumatlarımızı bölüşməməliyik. Şagirdlər bu mövzunu çox maraqla qarşılayır və müzakirələrdə fəal iştirak edirlər. Biz hər hansı bir problemi ortaya qoyuruq və onu müzakirə etdikdə şagirdlər maraqlı ideyalar irəli sürürlər. Misal olaraq, soruşuram ki, hansı şifrəni istifadə edərdiniz? İlkin olaraq doğum tarixi qeyd edirlər. Şagirdlərə doğum tarixindən ibarət olan şifrələrin ən asan, tez açıla bilən olmasını başa salıram. İstənilən şəxs sizin haqqınızda məlumatları bilirsə, rahatlıqla səhifənizə daxil ola bilər. Ona görə biz şagirdlərə şifrələrini tez-tez yeniləməyi təklif edirik ki, kimsə onların səhifəsinə müdaxilə edə bilməsin”.

Siyarə müəllim əlavə edir ki, internet dövründə yaşadığımız üçün hər gün süni intellektin nə qədər inkişaf etdiyini görürük: “Şagirdlərdən biri mənə sual vermişdi ki, məktəbin sosial şəbəkələrində və s. səhifələrində bizim şəkillərimiz paylaşılanda hər hansı bir haker şəklimizi götürüb istifadə edə bilərmi? Bu məni düşündürdü. Əslində, edə bilər. Sosial şəbəkələrdə şəkilləri asanlıqla skrin edə, yükləyə bilirik. Niyə də şəkillərdən istifadə edə bilməsinlər? Ona görə belə bir təklifim olardı ki, feysbukda və digər məktəb səhifələrində şagirdlərin simaları düşən şəkillərə müdaxilə edilsin ki, onları yükləmək olmasın. “Konfidensiallıq siyasəti” deyilən anlayış var ki, bizə şəkli skrin etməyə imkan vermir. Təklif edərdim məktəb səhifələrində şəkilləri yükləməyə məhdudiyyət qoyulsun”.

“Kompüter və telefonlarda antivirus proqramlarından istifadə etmək lazımdır ki, şəxsi məlumatlar təhlükəsiz qalsın”

Şagirdlərin mövzu ilə bağlı nə dərəcədə məlumatlı olduğunu öyrənmək üçün onların da fikirlərini alırıq. Sevil Qasımlı Siyəzən şəhər 6 nömrəli məktəb-liseyin rus bölməsi üzrə 9-cu sinif şagirdidir. Onun sözlərinə görə, informasiya təhlükəsizliyi şəxsi məlumatların qorunması deməkdir: “Şagirdlər internetdə ehtiyatlı olmalı və öz məlumatlarını başqalarına verməməlidirlər. Heç vaxt parollarımızı başqa şəxslərlə bölüşməməliyik. Əgər tanımadığımız saytlardan linklər göndərilirsə, onlara daxil olmaq olmaz. Çünki bu linklər təhlükəli olar və şəxsi məlumatlarımız oğurlana bilər. Buna görə də kompüter və telefonlarda antivirus proqramlarından istifadə etmək lazımdır ki, şəxsi məlumatlar təhlükəsiz qalsın”.

“Şagirdlər bilməlidir ki, parolda öz doğum tarixini yazmaq olmaz”

Siyəzən şəhər 6 nömrəli məktəb-liseyin rus bölməsi üzrə digər 9-cu sinif şagirdi Nuray Hüseynova qeyd edir ki, şəxsi məlumatların qorunması insanın özünə aid məlumatları gizli saxlaması deməkdir: “Öz məlumatlarımızı qorumağımız lazımdır. Şifrələrimizi, loginlərimizi gizli saxlamalıyıq, çünki pis insanlar bu məlumatlardan istifadə edərək bizə zərər verə bilərlər. Şagirdlər bilməlidir ki, parolda öz doğum tarixini yazmaq, elektron poçt ünvanının parolunu heç kimə etibar etmək olmaz. Bütün şəxsi məlumatlar gizli saxlanmalıdır”.

“Şagirdlər valideynlərindən, müəllimlərindən məlumat əldə etməkdən çox internet saytlarına etibar edirlər”

Aytən Musayeva Xaçmaz şəhəri Mehman Babayev adına 1 nömrəli tam orta məktəbin, eləcə də  Xaçmaz rayonu Əzizəddin Tahirov adına Köhnə Xaçmaz kənd tam orta məktəbinin biologiya müəllimidir.

Aytən müəllim hazırda 11-cilərin sinif rəhbəri olmaqla yanaşı, dərs dediyi digər siniflərdə, xüsusilə 9-cu siniflərə “İnformasiya təhlükəsizliyi” mövzusunda ətraflı məlumat verir.

Müəllimin fikrincə, informasiya təhlükəsizliyi dedikdə yeni axtardığımız məlumatın düzgün emal edilməsi və əsalandırılması vacibdir: “Şagirdlər valideynlərindən, müəllimlərindən məlumat əldə etməkdən çox internet saytlarına və dostlarına etibar edirlər. Bunun isə mənfi nəticələri ola bilər. Hər saytda yazılan məlumat düzgün deyil, öz yaşıdları isə dünyagörüşünə görə özlərindən fərqli və məntiqli qərarlar qəbul edə bilməzlər. Mən bu istiqamətdə hər il şagirdlərlə məşğələ və seminarlar təşkil edirəm. Həmçinin valideynlərlə də görüşlər keçirir, onları məlumatlandırırıq. Şagirdlər və valideynlər bu görüşlərin keçirilməsini çox müsbət dəyərləndirirlər. İnternet resurslarından istifadə edərkən yalnız etibarlı saytlardan, dövlət saytlarından istifadə etmələrini məsləhət görürəm. Hər hansı bir məlumata rəy bildirərkən nəzakətli olmağı, vulqar sözlərdən uzaq durmağı və ədalətli rəy verməyin üstünlüyünü izah edirəm”.

“Sosial şəbəkələrdə ehtiyatlı olmaq lazımdır”

Xaçmaz rayonu Əzizəddin Tahirov adına Köhnə Xaçmaz kənd tam orta məktəbinin 9 “b” sinif şagirdi Yusif Xəlilov qeyd edir ki, informasiya təhlükəsizliyi üçün internetdə olan hər bir sayta inanmamaq, sosial şəbəkələrdə ehtiyatlı olmaq lazımdır:

“Əgər hər hansı bir sayta daxil oluruqsa, onun təhlükəsiz olduğuna əmin olmalıyıq. Müəllimimiz bizə zərərli saytları necə ayırd edə biləcəyimizi izah edib: sonunda “gov, edu, com” yazılan saytlarda yazılan məlumatlar təhlükəsiz və düzgündür. Sonunda “org” olan saytlardakı məlumatlar isə zərərli və qeyri-peşəkar ola bilər”.