Süni intellektdən sualtı drona, peykdən emosiya xəritəsinə – "Sabahın alimləri"ndən REPORTAJ

Gələcəyi adətən alim və siyasətçilər müzakirə edirlər. Amma “Sabahın alimləri” XV Respublika Layihə Müsabiqəsinin final mərhələsi göstərdi ki, bu gələcək artıq məktəb laboratoriyalarında, kiçik emalatxanalarda və kompüter ekranları qarşısında formalaşır. Riyaziyyatdan süni intellektə, ekologiyadan tibb və sağlamlığa qədər təqdim olunan layihələr bir məqamı açıq göstərir: gənclər problemi görür, analiz edir və onun üçün praktik həll modeli qururlar.

Üç gün davam edən final mərhələsində sərgi zalında nümayiş olunan hər stendin arxasında aylarla aparılmış tədqiqat, saysız-hesabsız sınaq və ən əsası, inam dayanır. Qaliblərin bir qismi ABŞ-də keçiriləcək beynəlxalq sərgidə ölkəni təmsil edəcək, amma nəticədən asılı olmayaraq, burada qazanan artıq elmi düşünən və praktik həll yaradan gənc nəsildir.

Mingəçevir 10 nömrəli məktəbin 11-ci sinif şagirdləri Kənan Məmmədov və Rəfael Musayev xəstəliklərin erkən aşkarlanması üçün mobil tətbiq hazırlayıblar. Tətbiq üç mərhələli analiz mexanizmi üzrə işləyir: səs analizi, tənəffüs və ürək ritmi. Smartfon və elektron cihazlardan toplanan məlumatlar süni intellekt alqoritmləri tərəfindən emal edilir və astma, bronxit, pnevmoniya, aritmiya, taxikardiya, bradikardiya və digər ürək-nevroloji pozuntuların ilkin əlamətləri müəyyən olunur.

Layihə yalnız nəzəri deyil, praktiki sınaqdan da keçib: xəstəxanada bir neçə uşaq üzərində test aparılıb və nəticələr klinik göstəricilərlə üst-üstə düşüb. Əsas üstünlük texniki sadəlikdədir, əlavə tibbi avadanlıq tələb olunmur, yalnız smartfon və mikrofon kifayətdir.

Kənan və Rəfaellə söhbətimiz davam edərkən bir qədər kənardan maraqla bizi izləyən iki şagird diqqətimizi çəkir. Stendlərinə yaxınlaşan kimi qürurla bildirirlər ki, bu müsabiqəyə Naxçıvan Muxtar Respublikasından vəsiqə qazanan yeganə komandadırlar. Bu faktın özü onların üzərindəki məsuliyyəti və motivasiyanı izah etməyə kifayət edir.

Naxçıvan Dövlət Universiteti nəzdində gimnaziyanın 11-ci sinif şagirdi Hüseyn Tahirov “ReseptPlus” adlı layihələrini konkret müşahidəyə əsaslanaraq hazırladıqlarını deyir. Komanda yoldaşı Kənanla birlikdə Naxçıvandakı xəstəxanalarda apardıqları müşahidələr zamanı iki əsas problemi müəyyən ediblər: reseptlərin oxunaqlılığı və dərman satışında qiymət şəffaflığı.
Pasiyentlərə yazılan reseptlərin çətin oxunması apteklərdə yanlış və ya qeyri-dəqiq dərman təqdimatına səbəb olur. Digər tərəfdən, bəzi hallarda dərmanların qiyməti tariflə müəyyən edilən həddi aşır və bu da narazılıq yaradır. Bu boşluğu aradan qaldırmaq üçün onlar “ReseptPlus” adlı infrastruktur layihəsi hazırlayıblar. “ReseptPlus” həkim, aptek və pasiyenti vahid rəqəmsal sistemdə birləşdirən platformadır. İşləmə mexanizmi mərhələlidir və strukturlaşdırılıb. Pasiyent həkimə müraciət etdikdə həkim sistemə daxil olaraq tibbi məlumatları, anamnezi və müalicə tipini qeyd edir.

Layihənin fərqləndirici xüsusiyyəti süni intellekt inteqrasiyasıdır. Həkim simptomları daxil etdikdə sistem analiz apararaq tövsiyə xarakterli rəy təqdim edə bilir. Süni intellekt xəstənin tibbi tarixçəsini və cari məlumatları müqayisə edərək risk faktorlarını müəyyənləşdirir.

Platformada dərmanların maksimal satış qiymətləri qeyd olunur. Əgər reseptdə narkotik tərkibli preparat varsa, sistem bunu avtomatik işarələyir və baş həkim təsdiqi tələb edir. Bu yanaşma həm nəzarəti gücləndirir, həm də sui-istifadə riskini azaldır.
Test mərhələsi artıq həyata keçirilib. Sistem aktiv reseptləri göstərir, dərman alışı zamanı qiymətlər qeydə alınır və admin panel vasitəsilə satış dinamikası izlənə bilir. Pasiyentlər yaxınlıqdakı aptekləri və dərman qiymətlərini müqayisə edə bilirlər. Bundan əlavə, həkim və apteklər üçün reytinq mexanizmi mövcuddur ki, bu da xidmət keyfiyyətinə ictimai nəzarət elementi əlavə edir.
Komandanın sözlərinə görə, layihə TƏBİB-dən müsbət rəy alıb və Əqli Mülkiyyət Agentliyi tərəfindən sertifikatlaşdırılıb. Bu onların ideyasının yalnız məktəb səviyyəsində deyil, institusional müstəvidə də ciddi qəbul edildiyini göstərir.

Sağlamlıq mövzusu sərgi zalında ardıcıl şəkildə önə çıxır. Görünür, bu il iştirakçıları ən çox düşündürən məsələ insan həyatının keyfiyyətidir. Növbəti stend də məhz gündəlik, amma həyati bir ehtiyacdan doğan problemin həllinə həsr olunub.

Sumqayıt şəhər Texniki və təbiət elmləri liseyinin şagirdi Göyçək Alızadə diqqəti insulinli diabet xəstələrinin gündəlik çətinliyinə yönəldir. Onun sözlərinə görə, insulin həssas hormondur və +2–28°C temperatur intervalında saxlanmalıdır. Bu aralıqdan hətta 1 dərəcəlik kənarlaşma belə preparatın effektivliyini azalda bilər. Xüsusilə yay aylarında və uzunmüddətli hərəkət zamanı bu sabitliyi qorumaq pasiyent üçün ciddi problemə çevrilir.

Layihənin mahiyyəti praktikdir: insulinlərin daşınması üçün xüsusi termos hazırlanıb. Məqsəd yalnız soyutma deyil, stabil temperaturun qorunmasıdır.

Sağlamlıq yönümlü layihələrdən sonra istiqamət dəyişir. Bu dəfə diqqət tibbi göstəricilərə deyil, insanın daxili vəziyyətinə – emosiyasına yönəlir. Növbəti stenddə bizi texnoloji baxımdan fərqli, konseptual olaraq isə daha genişmiqyaslı bir yanaşma qarşılayır.

Mingəçevir şəhəri İsmət Qayıbov adına 10 nömrəli məktəbin 11-ci sinif şagirdləri Əsgərli Cahid və Salamov İbrahim “GeoEmotion Map” adlı layihəni təqdim edirlər. Layihənin ideyası sadə görünür, amma tətbiq sahəsi stratejidir: istifadəçi tətbiqə daxil olaraq yaşadığı şəhəri və həmin andakı emosional durumunu qeyd edir. Toplanan məlumatlar əsasında şəhərin “emosional xəritəsi” formalaşır.

Bu xəritənin iki əsas tətbiq istiqaməti var. Birinci istiqamət dövlət sektorudur. Toplanan emosional məlumatlar şəhərsalma qərarlarının verilməsində istifadə oluna bilər. Hansı ərazilərdə insanların məmnunluq səviyyəsi aşağıdır? Harada sosial infrastruktur çatışmazlığı hiss olunur? Bu analizlər əsasında parkların, istirahət zonalarının və ictimai məkanların planlaşdırılması daha məqsədyönlü həyata keçirilə bilər. Yəni layihə şəhərin fiziki xəritəsini deyil, sosial-psixoloji xəritəsini təqdim edir.
İkinci istiqamət özəl sektor, xüsusilə turizmdir. İstifadəçi tətbiqdə parametrlərini daxil etdikdə sistem ona uyğun məkanları və səfər planlarını təklif edir, hətta seçilən ərazidə “xoşbəxt qalmaq ehtimalını” analiz edir. Bu, fərdiləşdirilmiş turizm modelinə yaxınlaşma deməkdir.

Layihənin pilot mərhələsi Mingəçevir şəhərində həyata keçirilib. Tətbiq vasitəsilə istifadəçi şəhər daxilində gəzinti və istirahət üçün ən uyğun məkanları görə bilir. Parametrlər daxil edilir, sistem analiz aparır və uyğun turizm imkanlarını təqdim edir.
Biz də tətbiqi yerindəcə sınaqdan keçirdik. Şəxsi parametrlərimizi daxil etdik və sistem bizə uyğun turistik ərazini seçdi. Bu, layihənin yalnız nəzəri model olmadığını, real istifadə ssenarisinə malik olduğunu göstərdi.

“GeoEmotion Map” sərgidə fərqli bir xətti tamamlayır: əgər əvvəlki layihələr insanın fiziki sağlamlığını qorumağa yönəlmişdisə, bu layihə şəhərin emosional sağlamlığını ölçməyi və idarə etməyi planlaşdırır.

Sərgi zalında növbəti stendin qarşısında dayananda miqyas dəyişir. Bu dəfə məsələ nə şəhər daxilindədir, nə də xəstəxana divarları arasında. Yeni layihə səmaya hesablanıb. 288 nömrəli tam orta məktəbin 9-cu sinif şagirdi Hacızadə Kənan layihəni təqdim edir: məqsəd yanğın risklərini kosmosdan izləməkdir.

Hazırladıqları peyk fəzadan görüntülər əldə edir və bu məlumatları yer stansiyasına ötürür. Orada isə süni intellekt sistemi görüntüləri analiz edərək yanğın ocaqlarını və risk zonalarını müəyyənləşdirir. Layihə ilkin olaraq “Azərkosmos” yarışması üçün hazırlanıb, lakin komanda peykin funksionallığını genişləndirərək üzərinə kamera modulu və süni intellekt inteqrasiyası əlavə edib.
Texniki xüsusiyyətlər diqqət çəkir: peyk 90 dəqiqədən bir orbit üzrə dövr edir. Əldə olunan görüntülər yer stansiyasına ötürülür, burada ilkin emal aparılır və potensial təhlükə zonaları xəritələşdirilərək aidiyyəti qurumlara təqdim olunur. Sistem təkcə yanğını aşkarlamır, eyni zamanda yayılma sahəsini də təhlil edə bilir.

Layihənin əsas üstünlüyü isə miqyaslana bilməsidir. Peyk kompakt və ucuz konstruksiyaya malikdir. Tamamilə günəş enerjisi ilə işlədiyi üçün ekoloji baxımdan da dayanıqlıdır. 10–20 km radiusda effektiv müşahidə aparır. Nisbətən aşağı maliyyətli olduğu üçün eyni tipli onlarla, hətta yüzlərlə peykin orbitə buraxılması mümkündür. Bu halda onlar paralel işləyərək məlumatın dəqiqliyini artırar və erkən xəbərdarlıq sistemini gücləndirər.
Burada artıq fərqli bir düşüncə modeli görünür: tək həll deyil, şəbəkə əsaslı həll. Kiçik, amma çoxsaylı peyklər vasitəsilə risklərin erkən idarə olunması.

Sərgidə hər yeni stend miqyası dəyişir. Bəzən kosmosa qalxırıq, bəzən şəhərin emosional xəritəsinə baxırıq. Növbəti layihə isə bizi yenidən Yerə qaytarır, amma bu dəfə suyun dərinliyinə.

6 nömrəli məktəbin şagirdləri Banu İbrahimova və Mikayıl Əhmədbəyli təqdim etdikləri layihə ilə su hövzələrindəki toksik maddələrin təmizlənməsini planlaşdırırlar. 
Onların yanaşması lokal problemdən yox, qlobal çağırışdan doğur: sənaye tullantıları və kimya istehsalı nəticəsində suya qarışan, təbiət tərəfindən parçalanmayan maddələr ekosistemi zəhərləyir.

Komandanın əsas ideyası bu maddələrin 100 faizə qədər deqradasiyasını təmin edən sistem qurmaqdır. Proses dron vasitəsilə həyata keçirilir. Bu aparat yalnız monitorinq etmir, eyni zamanda aktiv təmizləmə funksiyasına malikdir. Neft məhsulları və digər zəhərli üzvi birləşmələr fotokimyəvi metodla parçalanır.
Ənənəvi kimyəvi təmizləmə üsullarından fərqli olaraq burada flor tərkibli və ya əlavə təhlükəli reagentlər istifadə edilmir. Fotokimyəvi yanaşma həm daha təhlükəsiz, həm də iqtisadi baxımdan əlçatandır. Məqsəd yalnız çirkləndiricini azaltmaq deyil, onu zərərsiz forma qədər parçalamaqdır. Komandanın iddiasına görə, prosesdən sonra su içməyə yararlı vəziyyətə gətirilə bilir.
Dronun üzərində yerləşdirilən sensorlar pH səviyyəsini, temperaturu və məsafə göstəricilərini ölçür. Sistem süni intellektlə inteqrasiya olunub. Təhlükəli maddə aşkar edildikdə xəbərdarlıq mexanizmi – qırmızı işıq siqnalı işə düşür. Prototip 40 metrədək dərinlikdə fəaliyyət göstərə bilir və göl, dəniz, hətta okean şəraitində işləmək üçün nəzərdə tutulub. Gələcək mərhələdə daha böyük və daha güclü modellərin hazırlanması planlaşdırılır.

Bu layihə sərgidə fərqli bir istiqaməti tamamlayır: əgər peyk yanğını səmadan izləyirdisə, bu sistem çirklənməni suyun içində aradan qaldırmağa çalışır. Birində erkən aşkarlama, digərində isə birbaşa müdaxilə var.

Bu layihələr göstərir ki, burada təqdim olunan ideyalar səhiyyədən ekoloji müdaxiləyə, şəhərsalma və kosmik texnologiyalara qədər real problemlərə hesablanmış həllərdir. Və bəlkə də müsabiqənin ən böyük nəticəsi budur: gələcək haqqında danışan yox, onu artıq qurmağa başlayan bir nəsil yetişir.