Fevralın 21-i Beynəlxalq Ana Dili Günüdür

Fevralın 21-i dünyada Beynəlxalq Ana Dili Günü kimi qeyd olunur. Beynəlxalq Ana Dili Günü 1952-ci il fevralın 21-də Banqladeşin Benqal şəhərində ana dilinin rəsmi dil statusu qazanması uğrunda mübarizə aparan dörd tələbənin öldürülməsi hadisəsini insanların yaddaşında bir daha canlandırır. UNESCO-nun Baş Konfransı üzv ölkələrə tövsiyə edib ki, həmin gün məktəblərdə və universitetlərdə ana dilinin əhəmiyyəti ilə bağlı tədbirlər, konfranslar və seminarlar keçirilsin.

Beynəlxalq Ana Dili Günü 1999-cu ilin noyabr ayında Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı – UNESCO-nun Baş Konfransı tərəfindən elan edilib. Günün təsis olunması ideyası Banqladeşin təşəbbüsü ilə irəli sürülüb. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası 2002-ci il qətnaməsində 21 fevralın Beynəlxalq Ana Dili Günü elan edilməsini alqışlayıb. Həmçinin Baş Assambleya 16 may 2007-ci il tarixli xüsusi qətnaməsi ilə üzv dövlətləri “dünya xalqları tərəfindən istifadə edilən bütün dillərin qorunmasını və təşviqini təmin etməyə” çağırıb. Eyni qətnamə ilə 2008-ci il çoxdillilik və multikulturalizm vasitəsilə müxtəliflikdə birliyin və beynəlxalq anlaşmanın təşviqi məqsədilə Beynəlxalq Dillər İli elan olunub.

Məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşən dillərin qorunması məqsədilə hər il qeyd edilən Beynəlxalq Ana Dili Günü hər kəsə doğma dilinin varlığını hiss etmək, onunla qürur duymaq, onu qorumaq və inkişaf etdirmək hüququnu bir daha xatırladır. UNESCO-nun bu gün münasibətilə yaydığı açıqlamada qeyd olunur ki, Beynəlxalq Ana Dili Günü inklüzivliyin təşviqində və Davamlı İnkişaf Məqsədlərinə nail olunmasında dillərin rolunu vurğulayır. Çoxdilli təhsil yalnız inklüziv cəmiyyətlərin formalaşmasına xidmət etmir, eyni zamanda dominant olmayan, azlıq və yerli dillərin qorunmasına dəstək verir. Bu yanaşma bütün fərdlər üçün təhsilə bərabər çıxışın və ömürboyu təhsil imkanlarının təmin olunmasının əsasını təşkil edir.

2026-cı ilin mövzusu: “Çoxdilli təhsildə gənclərin səsi”

UNESCO bildirir ki, son illərdə dünyanın dil mənzərəsi artan miqrasiya, sürətli texnoloji inkişaf və çoxdilliliyin idrak, sosial və iqtisadi faydalarının daha geniş şəkildə tanınması fonunda ciddi dəyişikliklərə məruz qalıb. Bu gün çoxdillilik təkcə sosial reallıq deyil, həm də fundamental insan xüsusiyyəti və güclü təhsil yanaşması kimi dəyərləndirilir. Gənclər dilləri müdafiə və canlandırmaq, rəqəmsal məzmun yaratmaq, texnologiyadan istifadə etməklə dil müxtəlifliyini daha görünən və dəyərli etmək istiqamətində mühüm rol oynayırlar. Bu səylər dil, kimlik, öyrənmə, rifah və cəmiyyətdə iştirak arasındakı dərin əlaqəni gücləndirir, eyni zamanda öyrənənlərin dillərini tanıyan və dəstəkləyən təhsil sistemlərinə ehtiyac olduğunu göstərir.

Bununla yanaşı, ciddi çətinliklər qalmaqdadır. Dünyada təhsil alanların 40 faizi hələ də ən yaxşı başa düşdükləri dildə təhsil ala bilmir və bundan ən çox yerli, miqrant və azlıq icmalarına mənsub gənclər əziyyət çəkirlər. Bu boşluğun aradan qaldırılması üçün inklüzivliyi, bərabərliyi və hamı üçün effektiv təlimi təşviq edən, çoxdilli təhsili əsas götürən siyasət və təcrübələrə ehtiyac var. Konkret tədbirlərin irəli sürülməsi, uğurlu təcrübələrin paylaşılması və gənclər, təhsil işçiləri, siyasətçilər arasında dialoqun təşviqi qlobal səviyyədə fikir mübadiləsinə və məktəblərdə, icmalarda dil müxtəlifliyini gücləndirən həllərin müəyyənləşdirilməsinə imkan yaradır.

Dillər kimlik, ünsiyyət, sosial inteqrasiya, təhsil və inkişaf baxımından mürəkkəb və çoxşaxəli təsirlərə malik olmaqla insanlar və planet üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Lakin qloballaşma prosesləri nəticəsində dillər getdikcə təhlükə altına düşür və ya tamamilə yox olur. Dillərin yoxa çıxması ilə dünyanın zəngin mədəni müxtəlifliyi də zəifləyir; imkanlar, ənənələr, kollektiv yaddaş, unikal düşüncə və ifadə formaları itirilir.

Hər iki həftədən bir bir dil yox olur və özü ilə birlikdə bütöv mədəni və intellektual irsi aparır. UNESCO-nun hesablamalarına görə, dünyada danışıq və ya işarə dili formasında 8324 dil mövcuddur. Onlardan təxminən 7000-i hələ də istifadə olunur. Təhsil sistemlərində və ictimai müstəvidə yalnız bir neçə yüz dilə yer verilir, rəqəmsal mühitdə isə yüzdən az dil istifadə edilir.
Beynəlxalq Ana Dili Günü hər il dil və mədəni müxtəlifliyi, eləcə də çoxdilliliyi təşviq etmək məqsədilə qeyd olunur. Bu gün dillərin inkişafda, mədəni müxtəlifliyin və mədəniyyətlərarası dialoqun təmin edilməsində, əməkdaşlığın gücləndirilməsində, hamı üçün keyfiyyətli təhsilin əlçatanlığında, inklüziv bilik cəmiyyətlərinin qurulmasında, mədəni irsin qorunmasında və elm və texnologiyanın nailiyyətlərinin davamlı inkişafa tətbiqində mühüm roluna dair məlumatlılığın artırılmasına xidmət edir.