Bugünkü dərsimiz XOCALI...

Xocalıya  qar yağıb, hər tərəf ağappaqdır, neçə gündür yol-iz buz bağlayıb. Hər sabah evimin qarşısından keçib məktəbə gedən uşaqlar buzun üstünə yıxılmasınlar deyə bir-birlərinin əlindən tutur, həm də qarın sevincini yaşayırlar. Onlar məktəbə gedir, mən isə xəyallarıma, həmin məktəbdə müəllim işlədiyim vaxtlara, şəhid şagirdlərimin ruhu ilə söhbətə.

Onlar da iqlimi sərt keçən Xocalının qış sabahlarında bir-birinin əlindən tutub məktəbə gedər, qartopu oynayar, “qar adam” düzəldər, zəngin səsini eşidən kimi qarla oynamaqdan qıpqırmızı olmuş əllərini hovuraraq qaçıb sinfə doluşardılar. Hələ də gözümün önündə və yaddaşımda onların məsum üzləri və səsləri qalıb.

Başımızın üstünü qara buludlar alana, tariximizin və taleyimizin fevral faciələrini yaşayana – 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecəyə qədər.

Aylardan bəri mühasirədə qalan şəhər ən ağır günlərini yaşayırdı. Nə qaz, nə işıq, nə də ərzaq vardı, artıq şagirdlərimin əlləri deyil, ürəkləri də üşüyürdü, valideynləri çarəsizcə ölümlərini gözləyir, amma bunu uşaqlardan gizlədir, təskinlik verirdilər. Biz müəllimlər də onlara nağıllar danışıb hər şeyin yaxşı olacağına inandırmaq istəyirdik. Hər gün atılan raketlərdən evlər dağılır, insanlar ölürdü. Quru və hava yolları ilə əlaqə 4 aydan çox olardı kəsilmişdi. Yalnız ümid hələ ölməmişdi. Hər açılan səhərdən ümid gözləyirdi insanlar.

O gecə də əhali atəşin kəsiləcəyinə inanırdı, son sığınacaqları da Xocalı məktəbi idi. Burada saatlarla gözləsələr də atəş daha da şiddətlənirdi. Çarəsiz insanlar məktəbə güvənirdilər, bizə məktəbdə heç nə etməzlər, axı bura məktəbdir...
 
Düşmən məktəbə yaxınlaşırdı artıq, məktəbin də onları qorumaqda aciz olduğunu anlayan əhali, hərə bir tərəfə – Qarqar çaya, Kətik meşəsinə, hara gəldi üz tuturdu. Əlləri və ürəyi üşüyən körpələrin çoxu analarının qucağında tamamilə dondu. Ata-anaları da onlarla birlikdə donub buz heykələ çevrildilər.

O gecə unudulmadı, heç vaxt unudulmayacaq, çünki onları yaşadanlar var –  bu sabah evimin qarşısından əl-ələ verib oynaya-oynaya məktəbə gedən uşaqlar...

Bir zamanlar müəllimi olduğum doğma məktəbimə indi müxbir kimi gəlmişəm. Dərs yenicə başlayıb deyə, bitməsini gözləyirəm. Nəhayət, zəng çalınır, uşaqlar bir göz qırpımında sinif otaqlarını tərk edərək məktəbin həyətində qartopu oynamağa tələsirlər. 
Mən isə o gecəni iliklərinə qədər yaşamış Ruhiyyə müəllimlə söhbət edirəm. Babası vaxtilə Cənubi Azərbaycanda şah rejimindən qaçaraq Şimali Azərbaycana pənah gətirmişdi. Tale onun yolunu Xocalıya salmışdı. Ağayar dayı kəndimizin xeyir-şərində yaxından iştirak edərdi. Ağır sınaqları bitməyən ailə gənc oğlunu, qızını torpağa tapşırmışdı. Xocalının başını qara buludlar alanda o da silaha sarılmışdı. O gecə bu ailəni tale yenə də sınağa çəkdi. Oğlu Malik həyat yoldaşı ilə Kətik meşəsinə üz tutanda ürəyində min bir arzu diləyi vardı, düşmən əlinə keçməmək.

Ruhiyyə müəllim kövrələ-kövrələ o günlərə qayıdır: “Xocalıdan bacı-qardaşımla çıxsaq da ata-anamız üçün çox darıxırdıq. Mən bacı-qardaşımdan böyük olduğumdan vəziyyətin ağır olduğunu anlayırdım. Xocalı soyqırımı baş verən gecə gözümə yuxu getmədi. Sən demə, o gecə Xocalıda yüzlərlə insan qətlə yetirilmişdi. Atam, anam, xalam və iki oğlu dəstədən ayrı düşərək,  yolu azırlar, atam döyüşərək ağır yaralanır. Atamın son nəfəsinə kimi tək buraxmırlar. Aclıqdan, susuzluqdan taqətdən düşürlər. Meşədəki quru giləmeyvələri və qar yeyərək 15 gündən sonra Ağdama gəlib çıxa bilirlər. Atamın nəşini sonra tapıb Ağdamın Uzundərə qəbiristanlığında dəfn etdik. Amma hər fevral gələndə göz yaşlarımız selə dönür. O gecəni heç birimiz unutmayacağıq”.

Afilə müəllimin şagirdi olmuş Samirə Məmmədova əziz müəlliminin yolunu qürurla davam etdirdiyini deyir. Xocalı şəhər 1 nömrəli tam orta məktəbdə ibtidai sinif müəllimidir. Söhbətimiz kədərli notlar üzərində davam edir. “Afilə müəllimin üzündən təbəssüm əskik olmazdı. Şagirdlərini sevib oxşayardı. Uzun hörüklərim vardı mənim, şəfqətlə sığal çəkib, xoş sözlər söyləyərdi, onu heç vaxt unutmaram”, - deyən Samirə Məmmədovanın gözləri yaşarır.

Afilə müəllim o gecə təklülə tüfəngini çiyninə aşırıb aylardan bəri iflic olan həyat yoldaşını oğlanları ilə köməkləşib xərəkdə məktəbin “kömürxana” deyilən yerinə qədər gətirir. Oradan da camaata qoşulub Qarqar çayını keçərək, Kətik meşəsinə doğru gedirlər. Qar-şaxta iliklərini dondururdu. Meşədə Afilə müəllim “kimdə ürək dərmanı var”, – deyə soruşur. Bu onun son sözü olur. Bununla da, Afilə müəllimdən, həyat yoldaşı Vaqifdən, oğlanları Azərdən, Ceyhundan və Niyaməddindən xəbər çıxmadı. Ailənin taleyindən hələ də bir xəbər yoxdur.

Zəminə Məmmədova uşaqlara Azərbaycan dili və ədəbiyyat fənnini tədris edir. O gecə qardaşı Kamilin əsir düşməsi xəbərini eşidəndə dünyası qaralır. Atası Əmir dayı ilə Milli Ordunun əsgəri olan qardaşı Kamil son güllələrinə kimi döyüşür, digər xocalılar kimi əsir düşürlər. Əmir dayı əsirlikdə cəhənnəmi görüb qayıtsa da Kamili vermirlər. Bu günə kimi Zəminə müəllim qardaşının gələcəyi ümidi ilə yaşayır.

Məktəbin direktoru Nəvai Həsənovun da acı bir həyat hekayəsi var: “O gecə atamı itirdim, onda kiçik idim. Atasızlıq çox ağır dərddir, kiçik yaşında olanda lap çətindir. Atamla yanaşı, Günəş nənəm, Məxmər və Qətibə bibilərim də o faciənin qurbanları oldular. Atam son dəfə anamı Qarqar çayını keçirərək deyir ki, “get, uşaqlarımı sənə tapşırıram, onlardan muğayat ol”. Atam yenidən Xocalıya qayıdır, anasını, bacılarını axtarır. Amma bu ölüm vadisində ermənilər bacısı Qətibəni girov götürürlər. O, qeyrətli Xocalı qızı son ana kimi onların qarşısında əyilmir. Hələ də onlardan xəbər-ətər yoxdur. Gözlər yolda, qəlb intizardadır”.

Tarix müəllimi Anar Əbdülov Xocalıya yeni köçüb. Soyqırımı zamanı azyaşlı olsa da, dəhşətli gecə ürəyinə, qəlbinə ağır izlər qoyub. Vətən müharibəsi iştirakçısı Əli babasını itirib. Nənəsinin ağılı-bayatılı səsi ilə böyüyüb. Ən böyük tarixi isə xocalılar yazıb və yaradıb.

Kompüterin arxasında oturan isə Azadə müəllimdir, ingilis dilindən dərs deyir. Bu dili şagirdlərinə səylə öyrədir ki, Xocalı uşaqları dərdlərini dünyaya çatdırsınlar.

Xocalı məktəbi 2024-cü ildə 33 şagirdlə dərsə başlasa da, indi onların sayı 264 nəfərə çatıb. Təzəbinə kəndi korpusunda 88, əsas binada isə 176 şagird təhsil alır.

Bugünkü dərsimizin adı Xocalı idi. Allah xalqımıza bir də belə dərs keçməsin...